بیمه و جایگاه آن در جوامع مختلف
*سید مصطفی فرقانی
 
 

بیمه از پدیده هایی است که علی رغم حضور موثر و چند دهه ای خود در جامعه ما، در هزار توی انگاره های ذهنی افکار عمومی ناشناخته مانده و هرکس صرفا به جهت ارتباط با شاخه هایی از بیمه و به میزان نیاز و توفیق اجباری که در اثر این ارتباط می یابد به همان میزان از آن آگاهی و درک می یابد و این در حالی است که بیمه در بسیاری از کشورها بعنوان پدیده ای حیاتی در سازوکارهای مسائل کلان اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و ارتباطات بین المللی و حتی سیاسی نقش اساسی دارد و تا معدله های آن در امور گوناگون داخل نشود هیچ کاری صورت نمی پذیرد.
در عقد قراردادهای اقتصادی اعم از تولید تا امور تجاری – واردات و صادرات و احداث امور زیربنایی و کلیه سازه ها و ساختارهای اقتصادی ، بیمه و شاخه های متعدد آن پای ثابت تمام معادلات است.
در امور اجتماعی و تامین آتیه - بیمه در تمام مراحل آن حضور دارد و این حضور نه در رده نیازهای دستگاه های حاکم به بیمه بلکه از سوی آحاد جامعه بعنوان یک مطالبه پیگیری می شود. در این خصوص گفتنی است که در یکی از مهم ترین رویدادهای سیاسی چند سال اخیر در جهان غرب یعنی انتخابات ریاست جمهوری آمریکا وانتخاب باراک اوباما بعنوان نخستین رئیس جمهور رنگین پوست ایالات متحده از سوی مردم این کشور، بیمه نقشی مهم را در انتخاب وی ایفا کرد.
اوباما با وعده هایی که به مردم آمریکا در خصوص بیمه داد توانست اعتماد آنان را کسب کرده و به کاخ سفید راه یابد. اوباما در تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری آمریکا به مردم این کشور قول داد که مشکل نداشتن بیمه 50 میلیون نفر از مردم آمریکا را حل می کند، وی پس از گذشت چند ماهی از ریاست جمهوری خود هنگامی که در آغاز سال تحصیلی 2010 تصمیم داشت برای دانش آموزان این کشور پیام بفرستد و پیرامون تحقق وعده خود درخصوص بیمه های درمانی برای 50 میلیون نفر آمریکایی که فاقد هرگونه حمایت بیمه ای هستند سخن بگوید؛ توسط باندهای قدرت و گردانندگان اصلی نظام سرمایه سالاری ایالات متحده از این اقدام منع شد!
اوباما که قصد داشت بمناسبت آغاز سال تحصیلی جدید برای دانش آموزان آمریکا سخنرانی کند با مخالفت اعضای حزب جمهوری خواه این کشور مواجه و از چند هفته قبل از سخنرانی خود با فضاسازی های رسانه ای آمریکا و انواع اتهامات سیاسی بایکوت خبری شد!
رهبران حزب جمهوری خواه آمریکا (که حزب مخالف دولت دموکرات آمریکا محسوب می شود) نیز با سوء استفاده از فضای تبلیغاتی بوجود آمده و تحریک مردم از تصمیم اوباما برای سخنرانی در جمع دانش آموزان بر حملات خود بر دولت افزودند و جیم گریر رهبر حزب جمهوری خواه ایالت فلوریدا حتی این سخنرانی را انتشار عقاید سوسیالیستی اوباما خواند.
او گفته بود که اوباما به دلیل ناتوانی از ایستادگی در مقابل سیاستمداران کشور، تصمیم دارد با مغزشویی از کودکان معصوم، مواضع خود را در مورد طرح اصلاحات بهداشتی و افزایش مالیات ها و وضعیت کلی اقتصاد کشور توجیه کند!
در حالی که عمده پیام سخنرانی اوباما امید به آینده این کشور و نیز طرح مسئله اصلاح نظام بیمه بهداشت همگانی بود که در آن با تغییر برخی قوانین، بیش از 50 میلیون نفر از مردم آمریکا که دارای هیچ نوع بیمه خدمات درمانی نیستند و با توجه به هزینه های گزاف درمانی در این کشور به هنگام بیماری نمی توانند با مراجعه به مراکز درمانی خود را معالجه کنند تحت چتر حمایت بیمه ای قرار گیرند.
این اقدام - که در راستای خواسته مردم این کشور برای تغییر در سیستم ناعادلانه زندگی و حق حیات مردم آمریکا بود و بخاطر همین به وی رای اعتماد داده بودند- با مخالفت شدید سرمایه داران به بهانه افزایش هزینه های دولت فدرال و مخالفت شرکت های دارو سازی مواجه شد.
ساختار قدرت در جهان امروز بر پایه توانمندی های اقتصادی متمرکز است و ارکان اقتصاد نیز حول چند محور شناخته شده گردش می کند که بیمه یکی از این محورهاست. در ایالات متحده و بسیاری از کشورهای غربی ارکان اقتصاد و به تبع آن اقتدار سیاسی و نظامی حول چهار محور بانک ها، بیمه ها، رسانه ها و کمپانی های نفتی حرکت می کنند و دیگر محورها تحت شعاع آنها قرار دارند البته در دیگر کشورهای جهان محورهای متنوعی که شکل دهنده ارکان اقتصادی آنها هستند وجود دارد که اهمیت دادن و در اولویت قرار دادن هر یک از آنها در درجه بندی اقتدار و یا ضعف آنها تاثیرگذار است.
در ایالات متحده علی رغم محرومیت یک پنجم مردم این کشور از امکانات بیمه ها فقط در بخش درمان - بیمه بیش از 16درصد از در آمد ملی مردم این کشور را به خود اختصاص می دهد و این کشور با رقم سرانه ای در حدود 7 هزار و 500 دلار در سال بیشترین رقم سرانه در بخش بیمه درمانی در جهان را داراست.
در فرانسه حدود 11 درصد از درآمد ملی به بیمه درمانی اختصاص دارد و این تنها بخش درمانی بیمه است و ده ها شاخه دیگر بیمه که در فهرست دسته بندی کلی بیمه های اشخاص – بیمه های اموال – بیمه های مسئولیت و بیمه های فنی و مهندسی قرار دارد که هر یک از این دسته ها نیز زیر مجموعه ای بعضا دو رقمی از انواع بیمه را دارا هستند که در ارقام 16 یا 11درصدی ذکر شده درآمد ملی آنها قرار ندارد و خود ارقام بالایی از درآمدهای مردم را که همگی آنها دربرگیرنده نیازهای تامین اجتماعی جامعه هستند، شامل می شوند بعنوان مثال در بخش بیمه های اموال ده ها مورد بیمه وجود دارد که هر یک وظیفه بازسازی و بازگرداندن بخشی از اموال و دارایی های مردم را در برابر حوادث و اتفاقات قابل پیش بینی برعهده دارند.
بیمه منازل در قبال آتش سوزی، زلزله، بلایای طبیعی و یا غیر طبیعی همانند سرقت، انفجار، بیمه اتومبیل در برابرتصادفات و جبران خسارات وارده به طرفین - بیمه دارایی های نقدی و مسکوکات، بیمه کالاهای سرمایه ای، ماشین آلات و دستگاه های تولیدی و یا محصولات تولید شده و کالاهای مصرفی در تمام مراحل تولید تا حمل و نقل و رسیدن به مقصد و ...
در برخی از کشورها هزینه بیمه مستقیما از حقوق و درآمدهای ثابت و متغیر افراد کسر می شود و در برخی دیگر هزینه های بیمه ای بویژه بیمه درمانی بصورت غیرمستقیم و از طریق برداشت از مالیات افراد جامعه کسر می شود بعنوان مثال کشور انگلستان که در جامعه اروپا پایین ترین نرخ مالیات بر در آمد را دارد، دولت بین 23 تا 40 درصد مالیات از درآمد افراد را مستقیما کسر می کند که بخش عمده آن به حساب بیمه خدمات درمانی واریز می شود.
در آلمان دولت این کشور تنها بابت مالیات بر سیگار و مواد دخانی سالانه بیش از 15 میلیارد یورو درآمد کسب می کند که بخش عمده آن را به بیمه خدمات درمانی اختصاص می دهد تا صرف سلامت و امور درمانی مردم شود و این بجز کسر مستقیم 10 تا 20 درصد از درآمد مردم جهت بیمه تامین اجتماعی و درمانی است. بسیاری از افراد که از سازوکار و نظام مندی محورها و ارکان اقتصادی کشورهای پیشرفته اطلاعی ندارند به هنگام سفر به این کشورها و یا به نقل قول از دوستان و آشنایانی که به این جوامع سفر کرده و یا بعنوان مهاجر در این کشورها زندگی می کنند از حمایت های دولت های غربی در سروی سهای متنوع و مختلف تامین اجتماعی به مردم سخن می گویند و توجه به این ندارند که این حمایت ها از دریچه رافت حکومتی نیست بلکه الزامات قانونی نهادهایی است که ساختارهای آن با قدمتی بیش از چند دهه در آن جوامع نهادینه شده است .
نهادهایی همچون بیمه که سازوکارشان آنچنان نهادینه شده که همه افراد حتی مهاجرین به این کشورها نیز آن را بعنوان امری بدیهی پذیرفته اند و بابت آن اعتراضی ندارند، سازوکاری که بعضا بیش از نیمی از درآمدهای ماهیانه افراد را به خود اختصاص می دهد.
بیمه توان ریسک و در نتیجه موفقیت در تجربه های نو را افزایش می دهد. در برخی از جوامع از جمله جامعه ما بسیاری از فرصت های اقتصادی از سرمایه گذاری گرفته تا ایجاد حرکت های نو در امور تولیدی و بازرگانی به جهت نگرانی از ریسک بالا فرصت ظهور و حضور پیدا نمی کنند در حالی که بیمه این فرصت را فراهم می سازد تا افراد با اطمینان و دلگرمی از تلاش و فعالیت های خویش پیرامون ایده های نو ضریب موفقیت شان را در انجام پروژه های مختلف بالا ببرند.
موفقیت بسیاری از کشورها در نوآوری و ایجاد تحولات اقتصادی و صنعتی و رشد تکنولوژی به جهت حمایت هایی است که توسط نهاد بیمه صورت می گیرد و افراد با ارائه طرح ها و ایده های نو به کارشناسان بیمه درصد موفقیت های خود را افزایش می دهند – بیمه اختراعات و ابداعات و اکتشافات و نوآوری ها در علوم و فنون مختلف و نیز بیمه های تضمینی گوناگون که در رده بیمه های فنی و مهندسی و یا بیمه مسئولیت قرار دارند از آن جمله اند که برای افراد فرصت ریسک را فراهم می سازند.
نقش بیمه در اکثر کشورها نقشی حیاتی و کارساز در غالب امور اقتصادی و اجتماعی است. در این
میان بیمه در جامعه ما ناشناخته مانده و یکی از دلایل مهم ناشناخته ماندن آن کلیشه ها و انگاره های ذهنی است که هر فرد را وادار می کند تا در محدوده ادراکات اولیه و تصاویر ذهنی خود که وابسته به نیازهای او به آن پدیده است از بیمه شناخت پیدا کند.
در جامعه ما یک کشاورز نهایت شناختی که از بیمه دارد همانند شناخت یک کارگر یا یک کارمند بیمه خدمات درمانی و در نهایت بیمه بازنشستگی است در حالی که بیمه در هر بخش از امور اقتصادی و خدماتی و صنعتی و کشاورزی و اداری و تجاری و... دارای موارد متعددی از خدمات است که کمتر کسی با آن آشنایی داشته و یا با روال و فرصت های آنها مانوس است همانگونه که در ابتدا عنوان شد عمده این فرآیند نامیمون حاصل انگاره ها یا کلیشه های ذهنی است که افراد را در محدوده تصورات و برداشت های شخصی از دیده ها یا شنیده ها و ادراکات خود محصور می کند و مانع از این می شود تا یک پدیده حیاتی آنگونه که ضروریست در افکار عمومی جامعه نهادینه شود.
انگاره های ذهنی یکی از مهم ترین مباحث در علوم استراتژیک است که اهرم های متقابلی را در اقتصاد و فرهنگ و سیاست و هنر و حتی دین و مذهب دارد. هر فرد با انگاره ها و کلیشه هایی که پدیده های مختلف در ذهن او جای داده اند زندگی می کند و کلیه تعاملات اجتماعی و هنجارها و ناهنجاری ها را از دریچه آن ها می بیند.
مهم ترین راهکار موفقیت یک پدیده در افکار عمومی برداشت صحیح و منطقی آحاد جامعه از آن پدیده است، بدیهی است هر گونه تبلیغ جهت معرفی آن پدیده به افکار عمومی نیز باید در این راستا صورت بگیرد چرا که یک پدیده هر قدر هم مثبت و ضروری و حیاتی باشد تا برداشت منطقی و صحیح از آن در افکار عمومی نهادینه نشود و همگان نگرشی اصولی از ماهیت و کاربرد و تاثیر آن در زندگی اجتماعی خود نیابند و دارای درکی یکسان از اهمیت آن نشوند آن پدیده قادر به فراگیری نخواهد شد زیرا انگاره ها همانند سدی نامرئی تصاویری ناقص و نارسا را از آن پدیده در اذهان جای می دهند.
هنگامی که شما عینکی با شیشه ای رنگی را مقابل دیدگان خود می گذارید تصاویر محیط پیرامون را می بینید اما از دریچه رنگ شیشه عینک خود و نه رنگ و شکل حقیقی آن تصاویر آن محیط، چنانچه رنگ شیشه عینکتان آبی باشد همه چیز را آبی می بینید، قرمز باشد قرمز می بینید و یا هر رنگی که شیشه عینک شما دارد تصاویر را با همان رنگ می بینید.
نکته مهم اینجاست که این امر برای شما در خصوص تصاویر شناخته شده در ذهنتان که دارای پس زمینه ذهنی از آنها هستید مشکلی ایجاد نمی کند زیرا مثلا می دانید رنگ چوب قهوه ایست و اگر عینک آبی شما چوب قهوه ای را آبی نشان می دهد می فهمید که مشکل از رنگ شیشه یا به عبارتی فیلتر عینک است اما چنانچه با همین عینک در فضایی ناشناخته و در بین اشیایی ناشناخته قرار بگیرید آن هنگام است که دچار خطا می شوید و هر گونه برداشت و قضاوت شما اشتباه از آب درخواهد آمد؛ در این خصوص چنانچه فرد محتاطی باشید سعی می کنید با مقایسه اشیا و تصاویری که در پس زمینه ذهنی خود دارید، رنگ آنها را حدس بزنید که آنهم در بسیاری موارد دچار خطا می شوید.
انگاره ها چنین وضعیتی را در اذهان ما دارند. انگاره ها همانند عینک و فیلتری رنگی در مقابل دیدگان ما می نشینند و ملاک قضاوت ما در مورد پدیده ها وامور مختلف می گردند و مانع از آن می گردند تا یک پدیده بخصوص پدیده های نو با تصویر حقیقی خود در ذهن ما بنشیند.
بیمه در جامعه ما همانند بسیاری از امور حیاتی در پیچ و خم انگاره هاست؛ انگاره هایی که باعث می شود هر فرد با تصاویر ذهنی خود ساخته و بعضا متفاوت با ذات و ماهیت یک پدیده درباره آن قضاوت کند.
عمده افراد با تصورات ابتدایی و ناقص از بیمه که بعضا با ماهیت این پدیده مغایر است به آن نگاه می کنند؛ برای شکست این انگاره ها و ارائه تصاویر حقیقی درک شرایط زمان و مکان و ابزار و امکانات و شیوه های انتقال پیام برای بوجود آوردن فضای یکسان ادراک عمومی حائز اهمیت است.
اگر در گذشته های دور تبلیغات و اطلاع رسانی در راستای یکسان سازی افکار عمومی جهت معرفی و یا ترویج یک پدیده بسادگی میسر بود و با بکارگیری تاکتیک ها و روش های جذاب هنری تبلیغ و اطلاع رسانی با توجه به نیازهای فرهنگی و اجتماعی و با بهره گیری از تجربیات کارشناسان ذیربط قادر بود افکار عمومی را به سرعت اقناع کرده و بسترهای پذیرش آن پدیده را در جامعه مهیا کند امروزه در میان حجم انبوه تبلیغات و اطلاع رسانی های متنوع و تکثر رسانه های ارتباط جمعی که لایه های متعددی از داده های صحیح و ناصحیح را با اهداف گوناگون در اذهان مخاطبان می نشانند قدرت تمیز و تشخیص در پرده وسواس و تصمیم گیری بلا تکلیف می ماند.