اکو ECO


امروزه تجارت درون منطقه ای در اتحادیه های بزرگ جهانی رشد چشم گیری داشته است. درحال حاضر بلوک های اقتصادی منطقه ای از جمله EU (European Union) در اروپا و ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) در آسیای جنوب­شرقی دارای توان بالای اقتصادی بوده و در سرنوشت اقتصاد جهان نقش تعیین کننده ای دارند. در خلیج فارس نیز شش کشور عضو شورای همکاری، زمینه ایجاد یک اتحادیه پولی را فراهم آورده اند.
پس از تشکیل کنفرانس توسعه و تجارت وابسته به سازمان ملل متحد در 23 مارس 1964 و تعیین دهه 1960 به عنوان دهه توسعه و عمران کشورهای درحال رشد، روند این همکاری ها، شتاب بیشتری گرفت و سازمان همکاری عمران منطقه ای در ژوئیه 1964 (1343ه.ش) با عضویت سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه تشکیل شد.[1] سه کشور مزبور درصدد اجرای طرح های صنعتی کردن خود به شیوه غربی بودند. محدویت ذخایر ارزی، نیاز به اجرای طرح های صنعتی، دریافت تکنولوژی و بالاخره استفاده از امکانات موجود منطقه ای سبب شد که اندیشه ایجاد سازمان همکاری عمران منطقه ای به صورت یک سازمان همکاری چندجانبه تقویت شود. علاوه بر این، داشتن علایق تاریخی، فرهنگی و سنّتی مشترک میان سه کشور و قرار گرفتن در یک منطقه حساس استراتژیک، ضرورت پیداش چنین سازمانی را نمایان می ساخت.[2]
بدین ترتیب عهدنامه ازمیر (1345) به عنوان اساس و شالوده این همکاری برای تقویت فعالیت ­ها تنظیم شد. ناسیونالیسم و قومیّت گرایی، ضعف تفکرات فراملّی و همچنین برخی از تعهدات فرامنطقه ای برخی کشورهای عضو، موجب شد تا تشکیلات و سازمان پیش بینی شده نتواند، اهداف مورد نظر را تحقیق بخشد.
با پیروزی انقلاب اسلامی و تحوّلات سیاسی در ایران، روند فعالیت­های این سازمان منطقه­ای تا چندی دچار رکورد شد. پس از پیروزی انقلاب نیز به علت عدم اعلان نظر قاطع ایران نسبت به ابقاء در سازمان مذکور یا خروج آن، فعالیّت سازمان همکاری عمران منطقه ای به حالت تعلیق در آمد و در سال 1359 منحل شد. با در نظر گرفتن اصول سیاست خارجی ایران، مبنی بر گسترش روابط با کشورهای همسایه، برای بسط همکاری سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه، ساختاری تحت نام جدید سازمان همکاری اقتصادی (Economic Cooperation Organization) که به طور خلاصه، اکو (ECO) خوانده می شود، از نهم اوت 1984 (1363) آغاز به کار کرد.
این سازمان، در ابتدا با مشارکت سه کشور مذکور، بر اساس معاهده ازمیر و با هدف اعتلای سطح زندگی اقتصادی مردم منطقه تاسیس گردید. کشورهای افغانستان، تاجیکستان، آذربایجان، ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان در 1992 به این سازمان ملحق شدند. در همین رابطه روز 28 نوامبر به مناسبت اوج فعالیت های این سازمان روز اکو نام گذاری شده است.[3]

اکو و سازمان های خارجی
در حال حاضر سازمان اکو با داشتن 10 عضو و حدود 350 میلیون نفر جمعیت، یعنی حدود یک چهارم جمعیت مسلمانان جهان، به عنوان بزرگ­ترین تشکّل اقتصادی جهان اسلام بخش قابل توجهی از ظرفیت­های تجاری، صنعتی، بازرگانی و منابع نفتی و گازی جهان را در اختیار دارد. این مهم، در کنار موقعیت ممتاز این سازمان منطقه­ای در سطوح استراتژیک و ژئواستراتژیک، با اختصاص 8620697 کیلومتر مربع وسعت فعلی، به عنوان نقطه تماس سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا، فرصت قابل توجّهی برای اعضای فعّال در آن ایجاد کرده است. با تصویب قطعنامه ای در چهل و هشتمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در خصوص همکاری های بین 2 سازمان، نقطه عطفی در تاریخ روابط خارجی اکو گشوده شد. براساس این قطعنامه، اکو به عنوان عضو ناظر مجمع عمومی پذیرفته شد و پس از آن هر 2 سال یک بار در اجلاس سالانه مجمع عمومی قطعنامه ای پیرامون روابط بین 2 سازمان تصویب شده است. با امضای یادداشت تفاهم و موافقت نامه های همکاری میان اکو و دیگر سازمان های بین المللی،[4] روابط خارجی سازمان وارد مرحله جدیدی شد و توانست به عضویت ناظر بیشتر این سازمان ها درآید.[5]

اهداف تشکیل اکو
1. ارتقاء شرایط برای توسعه اقتصادی پایدار و افزایش سطح زندگی و رفاه مردم؛
2. گسترش تجارت درون منطقه­ای و فرامنطقه­ای و حذف موانع تجاری؛
3. تلاش در جهت ادغام تجارت کشورهای منطقه با تجارت جهانی و ارتقای همکاری­های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، فنّی و علمی؛
4. توسعه زیربناهای حمل و نقل و ارتباطات؛
5. توسعه همگرایی بخش دولتی و خصوصی با تاکید بر آزادسازی اقتصادی؛
6. تدوین برنامه مشترک جهت توسعه منابع انسانی و بهره برداری از منابع طبیعی؛
7. همکاری منطقه ای برای کنترل مواد مخدر؛
8. حفظ محیط زیست و تحکیم روابط تاریخی و فرهنگی در بین کشورهای عضو و همکاری با سازمان های منطقه ای و بین المللی.[6]

تشکیلات[7]
تشکیلات سازمان همکاری اقتصادی اکو براساس عهدنامه ازمیر عبارتست از:
الف) شورای وزیران (COM: Council of Ministers)
ب) شورای قائم مقامان (CPR: Council of Permanent Representatives)
ج) شورای برنامه ریزی منطقه­ای(RPC: Regional Planning Council)
د) کمیته های فنی
هـ) دبیرخانه
و) سازمان تخصصی

شورای وزیران
این شورا به عنوان عالی ترین رکن تعیین­کننده خط­مشی سازمان محسوب می شود و با شرکت وزرای امور خارجه کشورهای عضو و یا دیگر نمایندگانی که مقام وزارت داشته باشند، تشکیل می شود. شورا دارای اجلاس سالیانه بوده و حداقل یک بار در طی سال تشکیل جلسه می دهد. در این جلسات، آیین­نامه های داخلی تدوین و همچنین تصمیمات سازمان توسط آن اتخاذ می شود.[8]

شورای قائم مقامان
شورای قائم مقامان متشکّل از مدیر کل وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و سفرای کشورهای عضو در ایران بوده و به عنوان رکن دائمی از طرف وزیران رویه و خط­مشی سازمان را تعیین و موضوعاتی را که مستلزم اتخاذ تصمیم توسط دول عضو می باشد، تنظیم می کند و در امور مربوط به اجرای تصمیمات شواری وزیران، اقدامات مقتضی به عمل می آورد. این شورا دارای اجلاس مرتب بوده و هر زمان که نیاز باشد، تشکیل جلسه می دهد. ریاست این شورا هر شش ماه یک بار به صورت دوره ای و به ترتیب حروف الفبای انگلیسی با یکی از کشورهای عضو است. این شورا دارای نمایندگی ثابت در ایران است.[9]

شورای برنامه ریزی منطقه ای
شورای برنامه ریزی مرکب از رؤسای سازمان­های برنامه دول عضو یا نمایندگانی که دارای همان اختیارات باشند. این شورا، به طور کلی مطالعه درباره طرح­های عمرانی و بررسی استعدادها و امکانات تولیدی کشورهای عضو را بر عهده دارد و پیرامون طرح­های مشترک و قراردادهای طویل المدّت و ایجاد هماهنگی بین طرح­های همکاری دولت های عضو و اقداماتی که لازم است نسبت به انجام آن ها تسریع به عمل آید، اظهار نظر و توصیه های لازم را می نماید. توصیه های شورا به همراه گزارش نتایج ارزیابی به شورای وزیران جهت اتخاذ تصمیم ارائه می شود.[10]

کمیته های فنی[11]
این کمیته ها که از نمایندگان کشورهای عضو تشکیل می شود، وظیفه دارند که ارتباط و تماس لازم در مورد طرح­های خاص و مشترک سازمان را بین کشورهای عضو فراهم آورند. در ابتدای تشکیل این سازمان در سال 1343، 17 کمیته به وجود آمد؛ اما پس از زمانی کوتاه مسئولین به این نتیجه رسیدند که وجود کمیته های متعدد، کیفیت ها را پایین می آورد؛ به همین جهت، با ادغام چند فعالیت در یکدیگر، تعداد آن ها را کاهش داد.
امروزه اکو دارای 8 کمیته "اقتصادی، بازرگانی"، "صنعتی و فنّی"، "حمل و نقل و ارتباطات"، "کشاورزی"، "علمی، آموزشی و فرهنگی"، "انرژی"، "زیربنایی در امور عمومی (کمیته بهداشت و محیط زیست)" و مبارزه با مواد مخدر" است.

دبیرخانه
به منظور برقراری ارتباط بین ارگان­های مختلف کشورهای عضو، تصمیم ­گرفته شد که اکو دارای یک دفتر دائمی به نام دبیرخانه باشد، که مقرّ آن در تهران است. دبیرخانه اکو از یک دبیرکل و تعدادی کارمند اداری تشکیل گردیده و دارای وظایف متعددی است.
وظایف دبیر کل
· تهیه اسناد و مدارک لازم، تنظیم صورت حساب، نظرات و تصمیمات سازمان؛
· حفظ ارتباط با دولت­های عضو و سایر ارگان­ها؛
· تهیه گزارش سالانه؛
· بررسی فعالیت­های سازمان اکو و ارزیابی موفقیت های آن؛
· تهیه گزارش جامع درباره وضعیت اقتصادی کشورهای عضو و تسلیم آن به شواری وزیران.
دبیرخانه تحت نظر دبیر کل سازمان فعالیّت دارد. دبیر کل فردی است که به تناوب از کشورهای عضو، به ترتیب حروف الفبای انگلیسی برای مدت 4 سال انتخاب می شد؛ ولی اعتبار این قاعده تا سال 2000میلادی بود که پس از آن دبیر کل برای مدت دو سال به ترتیب حروف انگلیسی اعضاء انتخاب می شود.
دبیرخانه سازمان، دارای تشکیلات منسجمی است. این تشکیلات عبارتند از: دبیر کل، معاونین دبیرکل، مدیران دبیرخانه (از هر کشور 2 نفر به عنوان مدیر انتخاب می شوند) و تعدادی کارمند اداری و دفتری.[12]

سازمان­های تخصصی
براساس ماده 20 عهدنامه ازمیر، سازمان­ها و مؤسسات تخصصی در برخی زمینه های خاص همکاری به وجود آمده و در همان زمینه فعالیت خود را آغاز کردند. برای اجرای این مفاد، در حال حاضر سازمان اکو دارای چند مؤسسه تخصصی است. این مؤسسات عبارتند از:
موسسه فرهنگی اکو؛ مقر این مؤسسه در تهران است و اهداف و برنامه­های مشترک فرهنگی را طرح ریزی و اجرا می­کند. هدف اصلی مؤسسه، ارتقاء همکاری و مشارکت نزدیک بین مردم منطقه و همکاری بین رسانه­های گروهی، اندیشمندان، روشنفکران، هنرمندان و کلیه اقشاری که به نوعی در زمینه میراث مشترک منطقه صاحب نظر و یا فعال هستند، است. تقویت مبادلات فرهنگی، برپایی نمایشگاه های هنری، برگزاری مسابقات ورزشی، برپایی سمینارها و کنگره های ادبی، انتشار آثار برتر منطقه، تقویت همکاری در زمینه باستان شناسی و معماری، گسترش زبان­های رایج منطقه از جمله اهداف و برنامه­های مورد نظر مؤسسه فرهنگی اکو است.[13]

بنیاد علمی اکو؛ مرکز بنیاد علمی اکو در اسلام آباد پایتخت پاکستان است و وظایف و اهداف کلی بنیاد مذکور عبارتند از: تربیت نیروی متخصص و ماهر، ارتقا سطح علمی موسسات تحقیقاتی، ارزیابی مسایل مربوط به تکنولوژی و چگونگی انتقال تکنولوژی مدرن، مبادله اطلاعات علمی.

موسسه آموزشی اکو؛ مرکز موسسه آموزشی اکو در آنکارا پایتخت ترکیه قرار دارد و وظایف و اهداف کلی آن عبارتند از: تشکیل کرسی­های مشترک و متقابل در دانشگاه­ها، مبادله دانشجو و اهدای بورس­های مطالعاتی و فرهنگی بین کشورهای عضو، تاسیس دانشگاه.[14]

مؤسسات منطقه­ای؛ مؤسسات منطقه­ای اکو با مبنا قراردادن حمل و نقل و ارتباطات، به عنوان عناصر زیر بنایی در توسعه اقتصادی تشکیل شده­اند. "اتاق بازرگانی و صنایع اکو"، "شرکت مشترک کشتیرانی اکو"، "شرکت هواپیمایی اکو"، "مؤسسه آموزش عالی بیمه اکو"، "مرکز بیمه اکو"، "شرکت بیمه اتکایی اکو"، "مؤسسه فرهنگی اکو"، "موسسه منطقه­ای استانداردسازی اکو"، "مجمع اتاق های بازرگانی و صنایع اکو"، "بانک تجارت و سرمایه گذاری اکو" و "بنیاد جوانان اکو" تشکیل دهنده این مؤسساتند.[15]
این مؤسسات هر ساله گزارشاتی در خصوص فعالیت خود به دبیرخانه اکو ارائه می دهند. چنانچه نیاز به اتخاذ تصمیماتی داشته باشند که دارای تأثیر بر خط­مشی سازمان باشد، قبلاً از دبیرکل کسب مجوز می نمایند و سرانجام جهت اجرای تصمیمات خود از طریق دبیرخانه، از کمک کشورهای عضو برخوردار می شوند. این مؤسسات، ارکانی فرعی وابسته به سازمان محسوب می شوند، که توسط شورای وزیران به وجود آمده اند و هر زمان لازم باشد، تعدادشان بنا به ضرورت، توسط همان شورا افزایش و یا کاهش خواهد یافت.
همچنین طی سال های اخیر، دو همکاری مشترک منطقه­ای دیگر نیز بین سازمان­های ذی ربط کشورهای عضو اکو به وجود آمده که خارج از تشکیلات اکو و به صورت مستقل عمل می کنند و عبارتند از :
· اکو سای (ECOSAI: Economic Coorperation Organization Supreme Audit Institutions)؛ موسسات عالی حسابرسی کشورهای عضو اکو؛
· اکونا (ECONA: Economic Coorperation Organization News Agency)؛ اکونا یا خبرگزاری اکو، متشکل از خبرگزاری های کشورهای عضو اکو؛
همچنین اکو ایجاد تعدادی از مراکز منطقه­ای تخصصی را نیز تصویب کرده است که از آن جمله اند:
· مرکز منطقه­ای مدیریت خشکسالی در مشهد؛
· مرکز منطقه­ای انتقال تکنولوژی در تهران؛
· مرکز منطقه­ای مبارزه با بلایای طبیعی؛
· کمیسیون دائمی مبارزه با بیماری­های دامی.[16]

موافقت نامه­های مهم منطقه­ای
1. موافقت نامه تجاری اکو؛ کشورهای ایران، ترکیه، پاکستان، تاجیکستان و افغانستان موافقت نامه تجاری اکو را در اسلام آباد (9/4/1383)، با هدف کاهش تعرفه­ها بنا نهادند. در دومین اجلاس وزرای بازرگانی اکو، سه کشور بنیان گذار، به پیشنهاد وزیر بازرگانی جمهوری اسلامی ایران، تصمیم به کاهش سقف تعرفه­ها به حداکثر 10 درصد در مدت 5 سال گرفتند.
2. موافقت نامه چارچوب حمل و نقل ترانزیت؛ به دنبال اجرایی شدن این موافقت نامه، چهار کمیته شامل بیمه، راه آهن، جادّه و حقوقی تشکیل شد.
3. پیش­نویس موافقت نامه همکاری بخش های تعاونی کشورهای عضو؛ این پیش­نویس از سوی ایران در هفدهمین اجلاس شورای برنامه ریزی منطقه­ای مطرح شد.
4. موافقت نامه تاسیس بانک اطلاعات جرائم گمرکی و قاچاق اکو؛ تاکنون کشورهای افغانستان، آذربایجان، پاکستان و ترکیه این موافقت نامه را امضاء کرده اند.
5. موافقت نامه تاسیس شرکت بیمه اتکایی اکو؛
6. موافقت نامه تسهیل صدور روادید تجار و بازرگانان عضو اکو؛ این موافقت نامه در سال 1998 تنظیم و توسط سه کشور امضاء و در سال 2002 حد نصاب لازم را به دست آورده و لازم الاجرا گردیده است.
7. موافقت نامه تأسیس بانک اکو؛ از تیرماه 1385 اجرایی شده و بر این اساس بانک اکو فعالیت خود را شروع کرد. مقر بانک در استانبول و دارای شعب در تهران و اسلام آباد خواهد بود.[17]

مدیریت­ها و مراجع ملی اکو
· مدیریت حمل و نقل و ارتباطات
· مدیریت صنعت، کشاورزی و گردشگری
· مدیریت تجارت و سرمایه گذاری
· مدیریت انرژی، معادن و محیط زیست
· مدیریت پروژه، آمار و تحقیقات اقتصادی
· مدیریت توسعه پایدار و منابع انسانی.[18]

عوامل واگرایی اکو
گسترش و تنوع موافقت نامه­های تجاری، حمایت از حقوق مالکیت فکری، اقدامات ضد دامپینگ، گسترش حمل و نقل و سرمایه­گذاری مشترک در امور مورد علاقه کشورهای عضو از جمله اموری است که می تواند با ایجاد همگرایی فراگیر منطقه­ای بر نقش و جایگاه اکو در جهان بیفزاید و سهم اعضای این سازمان منطقه ای در تجارت جهانی را افزایش دهد.
ایران به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز و ترکیه به عنوان دروازه اکو به اروپا از مهم ترین مزیت های اکو در عرصه تعاملات منطقه ای و بین المللی به شمار می روند.
به رغم همه این برگ های برنده، اکو تاکنون نتوانسته به یک سازمان فعال در عرصه همکاری منطقه ای تبدیل شود. به طورکلی، عوامل واگرایی در اکو را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:
1. تفاوت ساختار اقتصادی کشورهای عضو؛
2. فقدان برنامه مدرن اقتصادی و نامکمل بودن اقتصاد کشورهای عضو؛
3. فقدان سرمایه برای توسعه در اکثر کشورهای عضو به خصوص افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی؛
4. فقدان نهادهای لازم به منطور حمایت از روابط تجاری منطقه ای و بین المللی در برخی از کشورهای عضو؛
5. ضعف قوانین و فقدان مقررات ناظر بر تجارت و سرمایه گذاری در برخی از کشورهای عضو و حجم نه چندان چشمگیر تعاملات اقتصادی و تجاری بین سه کشور (ایران، ترکیه و پاکستان) علی رغم عضویت دیرینه شان در سازمان همکاری عمران منطقه­ای و جانشین آن، اکو؛
6. عدم وجود اطمینان لازم و نگرانی برخی از اعضاء نسبت به نیّات یکدیگر با نظرداشت تفاوت نظام ها و دیدگاه های سیاسی در این کشورها؛
7. اعمال نفوذ برخی کشورهای خارجی و فرامنطقه ای از جمله آمریکا و اسرائیل، به خصوص در دو کشور ترکیه و آذربایجان و نیز حضور نظامی آمریکا در افغانستان؛
8. عدم وجود دیدگاه های سازنده منطقه ای؛ چراکه لازمه پیشرفت و توسعه، گذشت اعضاء از منافع کوتاه مدت در مقابل منافع کلی تر و بلندمدت تر است؛
9. تفاوت رژیم های سیاسی و تعارضات سیاسی و عقیدتی بین اعضاء؛
10.دلبستگی اعضاء به غیر از منطقه؛
11.نبود امنیت و ثبات سیاسی در برخی از کشورها، مانند آسیای مرکزی و افغانستان، که با مسائلی از جمله جنگ و سلطه از سوی نیروهای بیگانه، قاچاق مواد مخدر و درگیری های قومی و قبیله ای و فقر و محرومیت دست و پنجه نرم می کنند؛
12.حل نشدن رژیم حقوقی دریای خزر، که روابط کشورهای ذی نفع در این رابطه را تحت الشعاع خود قرار داده و کدورت ها و دلخوری های سیاسی مانعی در روند هم گرایی سیستمی و اقتصادی بین اعضای سازمان اکو می­شود.[19]

[1]. Economic Cooperation Organization, A guide book, Secretariat of Economic Cooperation Organization, Tehran-Iran, 1991,p.37
[2]. Ibid,p.42
[3]. پیشداد، سعید؛ همگرایی در سازمان اکو، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1383، چاپ اول، ص45.
[4]. مانند سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (UNIDO: United Nation Industrial Development Organizations)، سازمان حمایت از کودکان ملل متحد (UNICEF: United Nation Children’s Fund)، سازمان کنفرانس اسلامی(OIC: Organization of Islamic Conference)، بانک توسعه اسلامی، کمیسیون اقتصادی-اجتماعی ملل متحد در آسیا و اقیانوسیه (ESCAP: Economic and Social Commission for Asia and Pacific)، سازمان تجارت جهانی(WTO: Word Trade Organization)، صندوق جمعیت ملل متحد(UNFPA: United Nation Population Fund)، اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا(ASEAN)، سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد(FAO: Food and Agriculture Organization of United Nation)، برنامه عمران ملل متحد (UNDP: United Nation Development Program)، سازمان جهانی هواشناسی، مرکز تجارت بین الملل و بانک توسعه آسیایی
[5]. محمدی، سعید؛ آثار ترتیبات ترجیحی در بین کشورهای عضو اکو در توسعه تجارت ایران، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش­های بازرگانی، 1386، چاپ اول، ص21.
[6]. پیشداد، سعید؛ ص13.
[7]. پاکدامن، رضا؛ سازمان همکاری های اقتصادی اکو، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش های بازرگانی، 1375، چاپ اول، ص65.
[8]. پاکدامن، رضا؛ ص78.
[9]. شیخ حسنی، کامبیز؛ اکو یک دیدگاه منطقه ای، تهران، دفتر مطالعات و پژوهش های سیاسی وزارت امور خارجه، 1375، چاپ اول، ص35.
[10]. پاکدامن، رضا؛ ص66.
[11]. شیخ حسنی، کامبیز؛ ص65.
[12]. محمدی، سعید؛ آثار ترتیبات ترجیحی در بین کشورهای عضو اکو در توسعه تجارت ایران، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش­های بازرگانی، 1386، چاپ اول، ص34.
[13]. شهابی، سهراب و شیخ الاسلامی، محمدحسن؛ آیا می توان در انتظار موفقیت اکو ماند؟، تهران، فصلنامه سیاست مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 1384، دوره 37، شماره3، ص12.
[14]. پیشداد، سعید؛ ص35.
[15]. پیشداد، سعید؛ ص47.
[16]. Eskandari, Davoud, Millennium Development Goals: An Overview, Tehran, ECO Bulletin, Secretariat of Economic Cooperation Organization, p.96.
[17]. محمدی، سعید؛ ص81.
[18]. پیشداد، سعید؛ ص56.
[19]. کوزه گر کالجی، ولی؛ تحقق اکو و سند چشم انداز اکو 2015، فرصت ها و چالش ها اکو، تهران، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 1387، شماره 62، ص15.

منبع: موسسه باقرالعلوم.
نویسنده : محمد محمدی