مقدمه ای بر بیمه و پیشینه آن در ایران

به کوشش:مرتضی والی نژاد

به عمل از بین بردن یا حفاظت در مقابل خطراتی که احتمالا پیش می آید،از طریق انجام دادن محاسبات بیمه گری«بیمه»گفته می شود.بیمه نمی تواند جلو لروز ضرر را بگیرد،ولی می تواند منابعی را جانشین منابع از دست رفته بنماید.عرضه بیمه به دو صورت توزیع مستقیم و توزیع غیرمستقیم صورت می گیرد.

فعالیت شرکت بیمه می تواند شامل یک نوع بیمه یا انواع مختلف بیمه باشد.به نوع اول،شرکت بیمه تک خطی یا به عبارت دیگر،شرکت بیمه یک خطی و به نوع دوم،شرکت بیمه چند خطی اطلاق کرده می شود.شرکت بیمه همه خطی شرکتی است که پوشش بیمه خود را«تمام نیازهای شناخته شده»قرار می دهد.

مجموعه مفاهیم پولی،بانکی و بین المللی

پیشینه بیمه و بیمه گری

نخستین قرارداد بیمه ای که به وجود آن پی برده اند،قرار بیمه حمل و نقل(باربری دریایی)است که در سال 1347 میلادی در شهر ژن ایتالیا منعقد شده است،اما این بدین معنی نیست که پیش از آن،انسان درصدد یافتن وسیله ای برای مقابله با آثار حوادث نبوده است .در سده های دور،یک نوع قراردادهایی وجود داشته است که می توان آنها را اشکال ابتدایی بیمه دانست 1.

در سده های پیشین،بین دریانوردان حاشیه خلیج فارس مرسوم بوده است که هرگاه در کاروانی یکی از حیوانات باربر می مرد،جیوان دیگری به هزینه افراد کاروان تهیه می شد تا صاحب آن به تنهایی زیان وراده را تحمل نکند.همچنین،در یونان باستان مؤسسه های دولتی شبیه سازمان های بیمه اجتماعی با مددکاری وجود داشتند که به کمک درماندگان می شتافتند و از جمله فعالیت های آنها تأمین زندگی افراد کهنسال از کار افتاده بود.در روم قدیم نیز نمونه هایی از مستمری مادام العمر وجود داشت 2.

زمان کشف قوانین و اصولی که مربوط به بیمه است،تقریبا به چند سال قبل برمی گردد،اگرچه می توان بیمه را در سنت ها و قراردادهای قبیله ای زمان های قبل نیز یافت که بر طبق آن،در وقوع بعضی از آفات و بلاها، مسوولیت هایی بر عهده یک یا چند شخص می افتاد و بار آن مصیبت به صورت جمعی به دوش کشیده می شد.این سنت از گذشته های دور وجود داشته است.مثال مناسبی از این مطلب،خونبها د دیه هایی است که برای قتل غیرعمدی پرداخت می شود.پرداخت این خونبها به عمهده گروهی از بستگان شخص مجرم است.چنین قتل های غیرعمدی،تصادف و سانحه ای تلقی می شوند که در آنها مشکل مالی یک شخص،بین گروه بزرگی از مردم تقسیم می شود.بنابراین،شخصی که گرفتار چنین تصادفاتی می شود،از تحمل یک خسارت مالی خرد کننده نجات داده می شود،در حالی که نجات دیگر اعضای گروه اونیز نسبت به هر بلایی که در آینده اتفاق بیفتد،تضمین شده است،اگرچه در مقابل این ضمانت،هر فردی باید سرمایه گذاری لازم را جهت شرکت در دیه انجام دهد3.

قدیمی ترین نوع بیمه به مفهوم کنونی،بیمه دریایی است که در قرون وسطا.به صورت تعاونی پا به عرصه وجود گذاشت 4.

بیمه به معنای امروزی ابتدا در زمینه حمل و نقل شروع شد و گویا یک نوع معامله اعتباری که در قرون وسطا مرسوم بود،موجب پیدایش بیمه باربری شده است.بعضی از سرمایه دران و صرافان به صاحبان کشتی و بازرگانانی که خرید کالا و حمل آن از طریق دریا را داشتند،نوعی وام به نام وام حوادث دریا پرداخت می کردند.در قرارداد این وام،وام گیرنده متعهد می شد که در صورتی کشتی یا کالا سالم به مقصد برسد،افزون بر اصل وام،مبلغ شایان توجهی اضافه بر آن پرداخت کند،و اگر کشتی یا کالا در دریا غرق شود،وام گیرنده از باز پرداخت وام معاف باشد.مبلغی که وام گیرنده،پس از رسیدن کشتی یا کالا به مقصد،افزون بر اصل وام می پرداخت،خیلی بیشتر از بهره متناسب با میزان وام و مدت آن بود.قسمتی از این مبلغ بهره وام و قسمت دیگر حق بیمه ای بود برای خطر غرق کشتی یا کالا که خسارت آن با این قرارداد متوجه وام دهنده می شد،با این تفاوت که در بیمه امروزی حق بیمه قبلا دریافت می شود،ولی در این نوع معامله،حق بیمه پس از انتفای خطر و به شرط سالم بودن موضوع معامله دریافت می شد.این گونه معامله،در سده های باستان در یونان و روم رایج بود،ولی به علت ناامنی دریاها و رکود روابط تجاری بین کشورها برای مدت ها متروک شد5.

این رابطه اعتباری در قرن سیزدهم میلادی در اروپا رواج داشت تا اینکه در سال 1234 پاپ گرگوارنم کلیه معاملات ربوی و از جمله نوع مورد اشاره را ممنوع ساخت با وجود این،سرمایه داران وصرافان ضمن اطاعت از فرمان پاپ،با تغییر مختصری در ماهیت معامله،به عملیات خود ادامه دادند.آنها توافق کردند که بابت وام بهره ای پرداخت نشود و خسارت وارد به بازرگان در اثر وقوع سوانح و حوادث به عهده وام دهنده باشد و در برابر این تعهد،بازرگان می بایست وجهی را که از لحاظ مقدار معادل همان بهره بود،ولی عنوان بهره نداشت، می پرداخت.بدین ترتیب،افزون بر رابطه وام بدون بهره، رابطه دیگری بین طرفین برقرار شد که قابل مقایسه با بیمه امروزی است،یعنی تعهد تقبل خسارت احتمالی در برابر حق بیمه.این نوع قراردادها ابتدا در فلورانس را سپس ژن و به تدریج در سایر نقاط اروپا رواج پیدا کرد6.

بیمه گری به عنوان یک حرفه مستقل از ابتدای سده پانزدهم رایج شد و بعضی از بازرگانان تمام فعالیت خود را در این حرفه متمرکز کردند،حرفه ای که از دید بیمه گر بسیار خطرناک بود و در واقع،یک سوداگری ماجرا جویانه محسوب می شد.رفته رفته رویه بر این قرار گرفت که بیمه گران به صورت منظم و پی درپی یکدیگر را ملاقات کنند و اطلاعات مربوط به مسافرت های دریایی،وضعیت کشتی ها و حوادثی را که اتفاق می افتاد، در اختیار یکدیگر قرار دهند.مشهورترین گردهمایی بیمه گران،جلساتی بود که در شهر لندن(قهوه خانه لویدز) تشکیل می شد7.

در بین مؤسسه های بیمه تجاری،لویدز لندن وضع ویژه و بسیار استثنایی دارد.لویدز یک شرکت بیمه یا یک مؤسسه دارای شخصیت حقوقی نیست،بلکه لویدز بازار یا بورس بیمه است با تشکیلات و مقرارت منحصر به فرد8.

در قرن هفدهم در زمان سلطنت شارل دوم شخصی به نام ادوارد لویدز قهوه خانه ای در لندن داشت که محل تجمع و ملاقات بازرگانان،ملوانان و صاحبان کشتی ها بود.لویدز برای اینکه مشتریان خود را جریان اخبار مربوط به دریا و مسایل تجارتی آنروز بگذارد، روزنامه ای به نام لویدز نیوز منتشر کرد.کم کم قهوه خانه او به مرکز تجارت و معاملات بیمه ای(بیمه نامه های دریایی)تبدیل شد.ابتدا بیمه گران به طور انفرادی و به تدریج با تشکیل گروه های متعدد با همکاری یکدیگر قبول خطر می کردند.بعدها سایر انواع بیه نیز در لویدز قبول می شد و فرمان سلطنتی سال 1720 لویدز را رسما به عنوان یک سازمان بیمه گری مجاز شناخت.اینک، لویدز در اغلب بنادر و شهرهای بزرگ دنیا کارشناسانی برای رسیدگی و اظهار نظر نسبت به خسارت های مربوط به بیمه باربری و سایر بیمه ها دارد و معمولا نظر کارشناسان لویدز توسط تمام مؤسسه های بیمه در سراسر جهان قبول می شود9.

دو سده اخیر نقطه اوج گسترش فعالیت هیا بیمه ای در جهان بوده است.در کشورهای صنعتی و توسعه یافته،بیمه نقش بسیار ارزنده ای در ثبات وضع اقتصادی به عهده داشته است و در کشورهای در حال توسعه به تدریج نقش و اهمیت بمه بر مردم آشکار می شود و این صنعت رو به گسترش و توسعه می رود.در این دو سده،به موازات توسعه و تکامل صنعت و فن آوری، انواع رشته های جدید بیمه ای که منطبق بر نیازهای جوامع انسانی می باشد،پدیدار شد است:بیمه های حوادث شخصی،بیمه های اتومبیل،بیمه های تمام خطر مهندسی،بیمه بدنه هواپیما و چرخ بال.بیمه مسوولیت مؤسسه های حمل و نقل،بیمه مسوولیت کارفرما،انواع رشته های بیمه عمر،انواع بیمه های حمل و نقل و باربری (دریایی،زمینی،هوایی)،بیمه آتش سوزی و خطرات طبیعی،بیمه سرقت ودزدی،بیمه دام،بیمه محصولات کشاورزی،بیمه خطرات اتمی و...10.

امروز بیمه را می توان یکی از اردکان مهم حیات اقتصادی و اجتماعی جامعه بشری به حساب آورد و با توجه به گستردگی و وسعت دامنه فعالیت در انواع بیمه ها، دولت ها به منظور حفظ حقوق گروه بیمه گذاران تدوین مقررات و ضوابط لازم ناظر بر جنبه های اصلی و فنی معاملات بیمه را به خود اختصاص داده و برای سالم نگاه داشتن معاملات بیمه و اجتناب از هرگونه بی نظمی و انحراف،قوانینی را وضع کرده اند که متضمن خط مشی و شیوه نامه لازم برای انجام حرفه بیمه گری می باشد11.

پیشرفت فن آوری و اختراعات و نوآوری های نوین، ایجاد تأسیسات بزرگ صنعتی و تجاری،توسعه راه ها، ازدیاد و تنوع وسایل حمل و نقل و دگرگونی های وسیعی که در تمام ابعاد زندگی جوامع بشری بوجود آمده،موجب شده است که صنعت بیمه به موازات این پیشرفت ها گسترش یابد و خدمات خود را متناسب با نیاز مشتریان خود عرضه دارد12.

جایگاه بیمه در توسعه

رشد و توسعه اقتصاد متأثر از رشد و توسعه مالی است و تحقق رشد مالی بدون گسترش تأمین مالی و افزایش درجه اطمینان سرمایه گذاری ها امکان پذیر نیست.توسعه مالی،ابزارهای و مؤسسه ها و بازارهای مالی را در برمی گیرد و در این میان،مؤسسه های مالی بخش اساسی توسعه بازار مالی را تشکیل می دهند. مؤسسه های مالی زمینه ساز رسد ابزار مالی می باشند13.

(شکل شماره یک).

شکل شماره یک مؤسسه های مالی و توسعه اقتصادی (به تصویر صفحه مراجعه شود) عناصر اصلی نظام سالم مالی شامل محیط کلان اقتصادی با ثبات،بخش خصوصی پویا و چارچوب قضایی حمایت کننده ای است که هم شیوه اداره داخلی نهادهای مال و نظم دهی خارجی به نیروهای بازار و هم تنظیم قدرتمند و نیز نظارت بر آن را ممکن می سازد14.

شبکه بانکی،بورس اوراق بهادار،مؤسسه های بیمه،شرکت های سرمایه گذاری،مؤسسه های مالی- اعتباری و نهادهای مشابه آنها در مجموع سازمان هاو مناسباتی را پدید می آورند که بخش مالی اقتصاد را تشکیل می دهند15.

پیچیدگی دارایی های واقعی و فیزیکی در عرصه زندگی مادی به پیچیدگی دارایی های مالی و نهادهایی که آن داریی ها را عرضه می دارند،یعنی نهادهای مالی، انجامیده است.تشکیل هر نهاد مالی برای پاسخگویی به ضرورت اقتصادی خاصی است و هر نهاد مالی انجام وظیفه ویژه ای را پذیرفته است 16.

مؤسسه های مالی در بازار مالی و در سه گروه بازار سرمایه و بازار تأمین اطمینان فعالیت دارند.در این مجموعه گسترده،فعالیت انواع مؤسسه های مالی در تأمین مالی،خدمات مالی و سرمایه گذاری و کاهش و توزیع خطرپذیری(ریسک)خلاصه می شود17.

عملی شدن امیدهای آینده در بعد اقتصادی، همبستگی ها و موقعیت انسان را به شدت تحت تأثیر قرار می دهد.از اینرو،انسان همواره تلاش می کند تا با کمک دانش و تجربه و یا حدس ساده،با محاسبه و آینده نگری، با تشریک مساعی و همکاری طرفین و یا هر وسیله و ابزار ممکن دیگر،از طریق کاهش احتمال خطر و عدم اطمینان،بستری مناسب و برخوردار از اطمینان نسبی را جهت استمرار فعالیت های اقتصادی فراهم آورد18.

بیمه یکی از نیازهای اساسی انسان است،چرا که حوادث و پیامدهای مالی آن،که مستلزم ایجاد بیمه هستند،موضوعی همگانی و جهانی شده اند؛مرگ ناگهانی،از کارافتادگی،بیماری،بیکاری،آتش سوزی، سیل،توفان،غرق شدن،حوادث مربوط به حمل و نقل و خسارات مالی ناشی از آن و...به اختیارات شخصی و حرفه ای وابسته نیستند.فرد قربانی و خانواده اش غالبا دچار فقر می شوند و کارایی اقتصادی آنان تا آنجا که به پول و سرمایه مربوط است،آسیب می بیند.چنین واقعیتی

اقتضا می کند که بیمه به عنوان نیازی اساسی و در سطحی گسترده،فعالیت ها و موقعیت های انسانی را در برگیرد19.

بیمه ابزاری ضروری است که با بکارگیری همیاری متقابل،به حل مسایل عمومی بشر بر می خیزد و در عمل هیچ جایگزینی ندارد20.

بیمه در کلیه شاخه ها و رشته های فعالیت اقتصادی به گسترش اطمینان کمک می کند.یکی از این زمینه ها بازار مالی است که بیمه در آن نقش فعالی را ایفا می کند. بازار مالی متشکل از بیمه،بورس و بانک را می توان مثلث توسعه مالی نامدی که در آن،بانک«پایگاه پول»،بورس «پایگاه سرمایه»و بیمه«پایگاه اطمینان»با ارتباط دو سویه به توسعه مالی کمک می کنند21(شکل شماره دو).

شکل شماره دو مثلث توسعه مالی (به تصویر صفحه مراجعه شود) بیمه،بانک و بورس به عنوان مثلث توسعه مالی از یک رابطه تعاملی وتکامل بخش در توسعه یکدیگر برخوردارند و به منظور گسترش بازار مالی،توسعه همزمان این سه بازار زیر مجموعه ضروری به نظر می رسد22.

سازمان های پس انداز قراردادی(شرکت های بیمه، صندوق های بازنشستگی و...)نوعی واسطه مالی هستند که پول های مورد نیاز خود را در زمان های مشخص،طبق قرار داد دریافت می دارند.از آنجا که آنها می توانند به صورتی دقیق پرداخت های آینده خود را پیش بینی نمایند.در نتیجه،نقدشوندگی دارایی های این سازمان ها اهمیت زیادی برای آنها ندارد.این سازمان ها می توانند پول های خود را در اوراق بهادار بلندمدت(اوراق قرضه شرکت ها،سهام،وام های رهنی و...)سرمایه گذاری کنند24.

شرکت های بیمه عمر،افراد را در برابر خطر مالی ناشی از مرگ بیمه می کنند و در ازای آن،وجوهی را به صورت اقساط دریافت می نمایند.افراد طبق قرارداد،حق بیمه می پردازند و شرکت های بیمه از محل این پول ها، اوراق قرضه شرکت ها را خریداری می کنند یا وام های رهنی به در خواست کنندگان می دهند.همچنین، شرکت های بیمه در سهام شرکت ها هم سرمایه گذاری می کنند،ولی تنها می توانند از محل موجودی کنونی به چنین کاری دست بزنند.شرکت های بیمه بزرگترین سازمان های پس انداز قراردادی به شمار می آیند25.

شرکت های بیمه حوادث و آتش سوزی بیمه گزاران را در برابر زیان های ناشی از دزدی،آتش سوزی و تصادف بیمه می کنند.عملکرد این شرکت ها همانند شرکت های بیمه عمر است که پول های خود را از محل دریافت حق بیمه از افراد و بیمه گذاران تأمین می کنند.اگر رویدادی فاجعه آمیز رخ دهد،شرکت های بیمه زیان های سنگینی را متحمل می شوند.بدیل دلیل،آنها(در مقایسه با شرکت های بیمه عمر)پول های خود را صرف خرید دارایی هایی می کنند.که از قدرت نقدشوندگی بیشتری برخوردار است 26.

اگر افزایش رفاه و گسترش عدالت اجتماعی را از نتایج معین توسعه اقتصادی بدانیم،بیمه که اتلاف سرمایه های ملی در برابر حوادث طبیعی و غیرطبیعی را جبران کرده،برای سرمایه گذاران در جریان تولید ملی کشور،آسایش خاطر و تأمین اقتصادی بوجود می آورد، صادرات کشور را با تشویق و تأمین خاطر صادرکنندگان گسترش می دهد،پس اندازهای کوچک را تحت عنوان بیمه های عمر و پس انداز جمع آوری و در جریان تولید کالا و خدمات سازنده کشور وارد می سازد و نیروی انسان -این سرمایه متبلور در افراد جامعه-را در برابر حوادث و بیماری ها حمایت می کند و نقش تعیین کننده ای هم در روند توسعه اقتصادی دارد.بیمه های بازرگانی نیز بخش مهمی از موانع توسعه اقتصادی کشور را از میان برمی دارند و روند توسعه را سرعت می بخشند.از اینرو، بیمه با وجود برخورداری از پیشینه تاریخی بسیار،در سده حاضر به شدت مورد توجه قرار گرفته و اهمیت شایان یافته است 27.

بیمه آن بخش از خدمات است که همگام و درپی دو بخش صنعت و کشاورزی و در خدمت آنها رشد می کند و یکی از سالم ترین و مهمترین قسمت های بخش خدمات بشمار می رود28.

مؤسسه های بیمه می باید در کنار هدف اصلی خود، یعنی کسب سود،هدف فرعی دیگری را با عنوان حفاظت از سرمایه های ملی و در لوای آن،تأمین آسایش خاطر برای بیمه گزاران،در مدنظر قرار دهند،سود در شرکت های بیمه می توانند هم در بازار پول و هم در بازار سرمایه فعالیت داشته باشند و نقش عرضه کننده منابع مالی و یا تقاضاکننده سرمایه را ایفا کنند.با توجه به اهمیت اثر بخشی مثبت بخش مالی در توسعه اقتصادی کشورها،صنعت بیمه به عنوان یکی از اجزای سرمایه گذاران نهادی،در برگیرنده ایجاد ظرفیت های نوین سرمایه گذاری در بخش های مختلف اقتصادی است 30.

مؤسسه های بیمه ضمن ایفای نقشی که در توسعه سرمایه گذاری و تثبیت وضع مالی واحدهای اقتصادی دارند،به شیوه های گوناگون به ایجاد افزایش اعتبار و توسعه مبادلات ملی و فراملی کمک می کنند.این کمک ممکن است به شکل مستقیم و یا غیرمستقیم صورت
پذیرد.افزون بر این،شرکت های بیمه،که از ذخایر شایان توجهی برخوردارند،می توانند مبادرت به اعطای وام نمایند31.

یکی از انواع جدید بیمه،بیمه اعتبار است.در این نوع بیمه،بیمه گر خطر بی اعتباری بدهکار را به عهده می گیرد و بازپرداخت بدهی او را تضمین و تعهد می کند، اما در برابر،حق رجوع خود را به بدهکار حفظ می نماید. در بیمه اعتبار،که شباهت زیادی به معاملات بانکی دارد، بیمه گر متعهد است که در صورت عدم پرداخت دین توسط بدهکار،به جای او پرداخت نماید،به این ترتیب، اعتبار یک شخص عادی تا حد اعتبار یک شرکت بیمه افزایش می یابد.در اثر توسعه بیمه اعتبار:

-مؤسسه های اعتباری،تولیدکنندگان و عرضه کنندگان خدمات و کالا نسبت به دریافت طلب خود (به تصویر صفحه مراجعه شود) چتر حمایتی بیمه،خسارات مالی حوداثی چون سیل،توفان،زلزله و...را جبران می کند.

اطمینان کافی حاصل کرده و می توانند بدون بیم از خطر بی اعتباری و افلاس بدهکاران،به توسعه فعالیت خود بپردازند؛

-تحصیل اعتبار و خرید اقساطی کالا تسهیل می شود و هر کس در خود قدرت استرداد وام یا پرداخت اقساط را ببیند،می تواند به انجام معاملات مورد نظر مبادرت نماید32.

شرکت های بیمه بنا به اقتضای طبیعت فعالیت خود،ملزم به نگهداری ذخیره ویژه ای هستند.به این وجوه،که همانند اندوخته ها و ذخایر دیگر شرکت ها،در ستون بدهی ترازنامه آنها انعکاس می یابد،در اصطلاح بیمه گران«ذخایر فنی»گفته می شود33.

ذخیره فنی شرکت های بیمه معرف بدهی بیمه گر در مقابل بیمه گزاران است،اما میزان این بدهی و موعد پرداخت آن به دقت معلوم نیست،زیرا شرکت های بیمه هر یک با تعداد زیاد بیمه گزار طرف معامله هستند.از اینرو،جمع بدهی بیمه گر در مقابل بیمه گزاران در اختیار شرکت های بیمه قرار می گیرد34.

شرکت های بیمه می توانند از محل ذخایر فنی خود مبادرت به اعطای وام و یا مشارکت در مؤسسه های اعتباری نمایند.معامله های اعتباری مؤسسه های بیمه بیشتر در اشکال زیر صورت می گیرد:اعطای وام به بیمه گزاران بیمه عمر،معاملات وام رهنی،تأسیس بانک،مشارکت در مؤسسه های سرمایه گذاری،خرید اوراق قرضه ملی و سایر انواع اسناد دولتی و...35

دولت ها در سرمایه گذاری ذخایر فنی بیمه نظارت می کنند تا این سرمایه های بزرگ که از اجرای کوچک پیش پرداخت حق بیمه(پس اندازهای کوچک بیمه گزاران)تشکیل می شود،در راستای سیاست اقتصادی کشور بکار افتد36.

امروزه،مؤسسه های بیمه فعالیت های گسترده ای را برای مدیریت خطر و بهبود عملیات خود آغاز نموده اند. یکی از شیوه هایی که این مؤسسه ها،به ویژه در سال های اخیر در اقتصادهای پیشرفته و بازارهای نوظهور،مورد استفاده قرار داده اند،همانا استفاده از توانمندی نوآوری مالی و طراحی ابزارهای مالی مشتقه،یعنی«تبدیل ریسک به اوراق بهادار»است 37.

تبدیل ریسک بیمه به اوراق بهادار پدیده ای نوین و سرمنشاء دگرگونی بسیار مهمی در فرآیند توسعه بازار سرمایه و صنعت بیمه است.با این تحول،بازار سرمایه و صنعت بیمه همگرایی پیدا کرده اند.مدیریت موفق ریسک و سرمایه گذاری و استفاده از ابزارهای جدید مالی مستلزم رقابتی بودن بازارها است 38.

تا چند سال پیش،در بسیاری از کشورها، مؤسسه های بیمه و بسیاری از نهادهای مالی دیگر در بازارهایی فعالیت داشتند که از یک چتر حمایتی در برابر رقابت برخوردار بودند،اما تحولات جهانی مؤسسه ای بمیه را با رقابت از ناحیه بیمه پذیران خارجی و سایر مؤسسه هایی تخصص اصلی شان بیمه نیست،اما در زمینه های بیمه ای نیز فعال شده اند،روبه رو ساخته است.همچنین،بین المللی شدن سرمایه ها وادغام جهانی بازارهای مالی نیز سهم عمده ای در افزایش رقابت در نظام مالی از جمله شرکت های بیمه داشته است.از سویی،مؤسسه های مالی و بسیاری از شرکت های بیمه ماهیت بین المللی پیدا کرده اند و از سوی دیگر،مشتریان این مؤسسه ها نیز ماهیت بین الملی،یافته اند.در چنین حالتی،اهمیت نسبی فعالیت های بین المللی برای شرکت های بیمه و کل نظام مالی افزایش یافته است 39.

صنعت بیمه به عنوان یک نهاد اقتصادی- اجتماعی تحت تأثیر شرایط اقتصادی،اجتماعی، فرهنگی و سیاسی موجود در هر کشور قرار دارد و مجموعه این شرایط،محیط رشد و بستر حرکت آنرا تشکیل می دهند.ساختار صنعت بیمه،تعداد شرکت های بیمه و نوع مالکیت آنها،شیوه مدیریت،فن آوری،کیفیت و کمیت شبکه فروش،کیفیت خدمات بیمه ای ارایه شده، چگونگی نظام های نظارتی و ابزار اعمال این نظارت، آموزش پرسنل و...از جمله عواملی می باشند که استفاده بهینه از آنها موجب رشد بیمه می شود40.

از جمله مهمترین عوامل تأثیرگذار بر رشد صنعت بیمه،وضعیت اقتصادی است.نظام اقتصادی،سطح تولید و درآمد ملی،درآمدسرانه،حجم سرمایه گذاری ها، حجم صادرات و واردات،حجم پس انداز ملی،رکود یا رونق اقتصادی،نرخ تورم و...از جمله عوامل اقتصادی می باشند که تأثیر تعیین کننده ای بر روند رشد صنعت بیمه در هر کشوری دارند41.

نگاهی گذرا به ایران آرایش نهادهای مالی در صحنه اقتصاد ایران بیانگر عدم تنوع این نهادها و محوریت نظام بانکی در آنهاست.افزون بر بانک ها،مؤسسه ی بیمه، صندوق های بازنشستگی و شرکت های تجاری و سرمایه گذاری نیز در عرصه اقتصاد کشور حضور دارند که مالکیت بیشتر آنها در دست دولت است 42.

نظام مالی ایران فاقد قانونمندی های لازم در زمینه تفکیک بازار پول و سرمایه است و در آن،نقش و جایگاه مؤسسه های مالی مختلف از جمله شرکت های بیمه و صندوق های بازنشستگی،به دقت تعیین نشده و استفاده از ابزارهای مالی نوین نیز پیش بینی نشده است وشبکه بانکی و بازار پولی بر بازار سرمایه چیزگی دارد43.

گسترش خدمات بیمه ای،که در رابطه مستقیم با سطح توسعه اقتصادی است،امکان سرمایه گذاری بیشتر شرکت های بیمه را در اوراق بهادار فراهم می آورد.در ایران،آن گونه که باید از توانمندی های صنعت بیمه در بازارهای مالی،به ویژه در بازار سرمایه استفاده نشده و سهم بیمه در بازار سرمایه(بازار بورس)چندان شایان توجه نبوده است 44.

روی هم رفته،بیمه در ایران نتوانسته است جایگاه واقعی خود را بیابد،در حالی که ظرفیت بالقوه برای داشتن جایگاه مناسب را دارد.بخش عمده ای از این ناتوانی به سبب عدم شناخت از جایگاه بیمه در اقتصاد کشور است. بسیاری از مردم از امکانات و مزایای بیمه های بازرگانی اطلاع چندانی ندارند.نگاهی به روند بیمه های بازرگانی در ایران نشان می دهد که آنچه مربوط به خود بیمه بوده، یک رشد بطیی و کند است و تغییرات شدید و نقاط عطف در روند بیمه های بازرگانی بیشتر مربوط به دگرگونی های خارج از صنعت بیمه و تحت تأثیر عوامل برون زا بوده است.بخش مهم و تعیین کننده ای از محتوای بازار را بیمه های اجباری تشکیل می دهد.این امر به سبب وضعیت انحصار چند گانه فروش حاکم بر بازار،خود موجب گرایش کمتر شرکت های بیمه به سمت بیمه های اختیاری می شود.وجود بیمه های اجباری دولتی که خود ناشی از ساختار اقتصادی کشور و نقش مسلط دولت بر اقتصاد کشور است،باعث شده است که صنعت بیمه توان خود را صرف این نوع بیمه ها کند و به نیازهای واقعی مردم به انواع پوشش های بیمه ای توجه بایسته نداشته باشد45.

در ایران،نخستین قانون ناظر بر بیمه و فعالیت های آن در سال 1316 به تصویب رسید،و نخستین شرکت بیمه خصوصی در کشور هم در سال 1329 تأسیس یافت 46.

در دهه های 40-1330،صنعت بیمه کشور با تأسیس هفت شرکت بیمه خصوصی وارد مرحله نوینی از فعالیت خود شد و در سال 1350،با تأسیس بیمه های مشترک داخلی و خارجی رونق بیشتری یافت.در این دوره،بیمه در ایران روبه توسعه بود ونقش نسبتا کارآمدی را در بازار سرمایه ایفا می کرد47.

پس از انقلاب اسلامی،در سال 1358،مجوز فعالیت بیمه های خصوصی و خارجی و خارجی به طور کلی لغو شد. در این دوره،شرکت های بیمه دولتی فعالیت خود را هماهنگ با نیاز جمعیت روز افزون کشور و تحولات اقتصادی جامعه رقم نزدند و فعالیت های بیمه به عملیات چهار شرکت بیمه عمومی(شرکت های بیمه ایران،البرز، آسیا و دانا)محدود شد.هم اینک،بازار بیمه ایران انحصاری است که عمل به مفهوم وجود یک شرکت بیمه با چهار شعبه است 48.

ناکارآمدی شرکت های بیمه در ایران هر چند طی سال های اخیر کاهش یافته،و تولید حق بیمه در صنعت بیمه کشور طی سال های 78-1375 به طور متوسط سالانه نزدیک به 34 درصد و در سال 1379 از رشدی بیشتر از 35 درصد بهره مند شده و دریافت حق بیمه در این سال از مرز 4000 میلیارد ریال فراتر رفته است،با وجود این،با توجه به حجم اقتصاد و سابقه فعالیت بیمه در ایران و در مقایسه با دیگر کشورها،تنوع خدمات بیمه ای و انباشت سرمایه در این بخش اندک است،زیرا در حالی که حق بیمه پرداختی در ایران کمتر از یک درصد از تولید ناخالص داخلی است،این میزان در کشورهای پیشرفته صنعتی به 18 درصد می رسد49.

در حال حاضر،طبق برنامه مشخصی،مراحل تبدیل ریسک بیمه به اوراق بهادار، پدیده ای نوین و سرچشمه دگرگونی بسیار مهمی در فرآیند توسعه بازار سرمایه و صنعت بیمه است.

در ایران،آن گونه که باید از توانمندی های صنعت بیمه در بازارهای مالی،به ویژه در بازار سرمایه استفاده نشده و سهم بیمه در بازار سرمایه(بازار بورس)چندان شایان توجه نبوده است.

آزادسازی و خصوصی سازی در صنعت بیمه در دست انجام است و قوانین و مقررات لازم در این زمینه تدوین و تصویب شده است 50.

در بخش بعدی این مقاله به زمینه پیدایی و روند تکوین بیمه در ایران به طور مشروحتر خواهیم پرداخت.

ادامه دارد

منابع/پانوشت ها

(1)جباری/اصول بیمه/جزوه آموزشی/مؤسسه بانکداری ایران/صفحه یک.

(2)همان/صفحه یک.

(3)محمد نجات ا... صدیقی/بیمه در سیستم اقتصادی اسلام/ترجمه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی/چاپ اول/دفتر تبلیغات اسلامی/حوزه علمیه قم/بهار 1371/صفحات 27 و 28.

(4)روزنامه همشهری/شماره 848/11 آذر 1374/صفحه 6.

(5)جباری/صفحه 2.

(6)همان/صفحه 2.

(7)روزنامه همشهری/شماره 848/11 آذر 1374/صفحه 6.

(8)جباری/صفحه 21.

(9)همان/صفحه 21 و 22.

(10)هادی دستباز/اصول بیمه،اصول و کلیات بیمه های تجاری/جزوه آموزشی/مرکز آموزش بانکداری/صفحات 7 و 8.

(11)روزنامه همشهری/شماره 848/11 آذر 1374/صفحه،6.

(12)همان/صفحه 6.

(13)حسین کدخدایی/مؤسسات مالی زمینه ساز رشد پایدار/خلاصه مقالات ارایه شده در نهمین کنفرانس سیاست های پولی و ارزی/مؤسسه تحقیقات پولی و بانکی/اردیبهشت 1378/صفحات 57 و 58؛مرتضی والی نژاد/امنیت و توسعه؛توسعه مالی و واسطه های مالی/اطلاعات سیاسی- اقتصادی/سال پانزدهم/شماره هفتم و هشتم فروردین و اردیبهشت 1380/صفحه 199.

(14)تازه های اقتصاد/شماره 83/آذر 1378/ صفحه 57؛مرتضی والی نژاد/صفحه 1999.

(15)مرتضی والی نژاد/صفحه 199.

(16)بورس/شماره 18/دی 1378/صفحه 32.

(17)مرتضی والی نژاد/صفحه 199 و 200.

(18)محمد نجات ا... صدیقی/بیمه در سیستم اقتصادی اسلام/ترجمه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی/چاپ اول/دفتر تبلیغات اسلامی/حوزه علمیه قم/بهار 1371/صفحه 24.

(19)همان/صفحه 83.

(20)همان/صفحه 41.

(21)حسین کدخدایی/بیمه،بانک،بورس:مثلث توسعه مالی/فصلنامه بانک/شماره 19/زمستان 1380/صفحه 33.

(22)همان/صفحه 34.

(23)همان/صفحه 34.

(24)فردریک میشکین/پول،ارز و بانکداری/ ترجمه علی جهانخانی و علی پارسایان/چاپ اول/ انتشارات سمت/زمستان 1378/صفحات 48 و 49.

(26)همان/صفحه 49.

27)روزنامه همشهری/شماره 848/11 آذر 1374/صفحه 6.

(28)همان/صفحه 6. (29)روزنامه اطلاعات/شماره 22436/16 اسفند 1380/صفحه 19.

(30)دفتر بررسی های اقتصادی/مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی/سرمایه گذاران نهادی و موقعیت صنعت بیمه/مجلس و پژوهش/سال چهارم/شماره 21/مهر و آذر 1375/صفحات 97 تا 99.

(31)جباری/اصول بیمه/جزوه آموزشی/ مؤسسه بانکداری ایران/صفحه 63.

(32)همان/صفحات 65 تا 66.

(33)همان/صفحه 33.

(34)همان/صفحه 37.

(35)همان/صفحات 67 و 68.

(36)همان/صفحه 69.

(37)سید احمد میرمطهری/نقش مؤسسات بیمه در بازار سرمایه/مجله بورس/شماره 29/بهمن 1380/صفحه 31.

(38)همان/صفحه 32.

(39)همان/صفحات 32 و 33.

(40)دفتر مطالعات و پژوهش های بیمه ای/ تحولات بیمه های بازرگانی در ایران از آغاز تا سال 1370/چاپ اول/بیمه مرکزی ایران/1372/ صفحات 11 تا 13.

(41)همان/صفحه 12.

(42)حسین عبده تبریزی/موقعیت امروز نهادهای مالی در ایران/مجموعه سخنرانی ها و مقالات دهمین سمینار بانکداری اسلامی/چاپ اول/ مؤسسه عالی بانکداری ایران/1378/؛روزنامه سلام/شماره 565/8 آبان 1375/صفحه 8.

(43)مرتضی والی نژاد/صفحه 202.

(44)دفتر بررسی های اقتصادی/مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی/صفحه 97.

(45)روزنامه همشهری/شماره 848/11 آذر 1374/صفحه 6.

(46)روزنامه همشهری/شماره 2595/28 آذر 1380/صفحه 5.

(47)همان/صفحه 5.

(48)همان/صفحه 5؛بانک و اقتصاد/شماره 1/ اسفند 1377/صفحه 17.

(49)روزنامه اطلاعات/شماره 22414/17 بهمن 1380/صفحه 4؛روزنامه همشهری/شماره 2595/28 آذر 1380/صفحه 5؛روزنامه اطلاعات/ شماره 22359/11 آذر 1380/صفحه 18.

(50)روزنامه همشهری/شماره 2595/28 آذر 1380/صفحه 5.

(به تصویر صفحه مراجعه شود) (به تصویر صفحه مراجعه شود)