وندالیسم

عصیان روزافزون انسان، به خصوص نسل جوان، نه تنها نشان دهنده احساس اجحاف و درماندگی توأم با خشم، پرخاشگری و آشوبگری آنان است، بلكه معرف تحمیلات اجتماعی و تجویزهای نیروهای قاهر و سركوبگر بیرونی درجامعه ای است كه به جای درنظرگرفتن نگرشها، باورها، رفتارها و الگوهای فرد، گروه، قشر یا نسلی دیگر، تنها نگرشها و الگوهای خود را به آنان تجویز می كند. درحقیقت وندالیسم واكنشی است در مقابل برخی از صور فشارها، تحمیلات، ناملایمات، حرمانها، اجحاف و شكستها كه مبین تمایل به تخریب آگاهانه، ارادی و خودخواسته اموال، تأسیسات و متعلقات عمومی است(۱).

محققان آسیبهای اجتماعی دریافته اند كه شرایط و محیط اجتماعی افراد در شكل گیری شخصیت وندال در آنها نقش تعیین كننده داشته اند كه ریشه های آن را در محیط خانواده می توان یافت. دراین خصوص دو دیدگاه متفاوت و حتی در برخی موارد متضاد در مورد وندالیسم ارائه شده است. دیدگاه نخست براین باورست كه وندالیسم معمولاً در خانه هایی غیرمنضبط با والدینی سردرگم و مردد و نامطمئن از ارزشها و فلسفه اجتماعی خویش پرورش می یابد و غالباً احساس درماندگی و احساس اجحاف خود را به صورت قهرآمیز و پرخاشگرانه در مقابل نسل بزرگتر، صاحبان قدرت و همه نهادها و سازمانهای تأسیس شده در جامعه نشان می دهند(۲). دیدگاهی دیگر وندالیسم را نتیجه مستقیم بریدگی و عدم پیوندی می داند كه بین ارزشهای تحمیل شده از سوی نهادهای پرورشی با آنچه به منزله شرایط و و اقعیتهای حاكم برجامعه مطرح است، پدید می آید(۳). آن تجویزها از والدین و مدرسه گرفته تا دولت و رسانه ها را دربرمی گیرند. با یك بررسی دقیق و نگاهی ژرفتر می توان دریافت كه دلیل چنین تمایزی در چیست. دیدگاه نخست وندالیسم را به جوانان محدود می كند، ازاین روی خانواده آنان را به چشم و ندال نمی بیند، از این روی بی نظمی ها و سهل انگاری والدین را دلیل آن می بیند، در حالی كه در دیدگاه دوم والدین خانواده نیز می توانند جزو اشخاص وندال باشند، بنابراین هنجارگریزی و بی نظمی آنها همچون فرزندانشان معلول تجویزها و سختگیری های جامعه است، نه سهل انگاریها و نظم گریزیها. توجه به این نكته بسیار ضروری است، زیرا با معكوس شدن علت واقعی وندالیسم از سختگیری و تجویزها به سهل انگاری و بی نظمی، پدیده وندالیسم نه تنها برطرف نمی شود، بلكه گسترش می یابد.



وندالیسم بین نسلی

هنگامی كه فاصله بین فرهنگ عمومی و فرهنگ رسمی زیاد باشد، فاصله بین معیارهای تنظیم كننده واقعیات با شرایط واقعی حاكم برواقعیات زیاد می شود و عكس العمل نسلی را در پی دارد كه هنجارها، قواعد، رسوم، الگوها و عادات و قوانین نسلی دیگر را كه واقعیات و شرایط او را درنظر نمی گیرد طرد می كند. فاصله هرچه بیشتر و عمیق تر بین فرهنگ عمومی و فرهنگ رسمی نیز یكی از عوامل تعیین كننده ای است كه معین می سازد، یك نسل تقابل دیدگاهها، رفتارها و الگوهای خود با نسلی دیگر را به شكل مشاركتی و اصلاحی ببیند یا تعامل را راه حل مناسبی ندیده چرا كه شكاف را آنقدر اساسی و عمیق بیابد كه تنها راه را در خرابی و فروپاشی تمامی نظامی ارزیابی كند كه انعطافی برای درنظرگرفتن خواستها، نگرشها و الگوهای نسل اوقائل نمی شود. به بیان دیگر، كنش و واكنش نسلها نسبت به شرایط موجود و نسبت به یكدیگرست كه می تواند موجب شود آسیب اجتماعی وندالیسم پدید آمده، گسترش یافته و متجلی شود. اگر تفاوتهای نسلی در جامعه ای به حدی باشد كه شكاف محسوسی را نشان دهد، آنگاه نسلهای درتقابل با یكدیگر چند راه پیش روی دارند. اگر نسلی كه نهادهای جامعه را در كنترل هنجارها، نگرشها، رفتارها و الگوهای خود دارد به نگرشها، ایده ها، هنجارها، رفتارها و الگوهای نسلی كه در زیردست او پرورده می شود، توجه نكرده و كاملاً تجویزی و یك طرفه، نحوه كنش موردانتخاب او نسبت به شرایط موجود و نسل مقابل باشد، اولین گام برای تشكیل پدیده وندالیسم را برداشته است. نسل زیر دست چندراه پیش روی خود دارد، یا آنچه را كه در تقابل با نسل مسلط می بیند از طریق تعامل و همفكری و همجوشی برطرف سازد، از سرایت وندالیسم به خود تااین مرحله از كنش اجتناب كرده است، ولی انتخابهای بعدی او تحت تأثیر واكنشهای نسل مسلط قرار دارد. اگر نسل مسلط همچون گذشته برشیوه تجویز و تحدید یك طرفه خود استمرار ورزد، علاوه برآن كه خود را نگرشها، باورها و الگوهای دیگری كه برخاسته از شرایط جدید حاكم برواقعیت و جامعه است محروم ساخته، خود را در خطر واكنش بعدی نسل زیردست به شكل خرابكاری و آشوبگری وندال قرار داده است. اما واكنش بعدی نسل زیر دست چگونه می تواند باشد؟ اگر بنابرهردلیلی كنش مناسب خود را برای حل مشكل رها كرده و به مقابله به مثل بپردازد در راه آشوبگری گام برداشته است و به جای حل مشكل، مشكل را حذف كرده است و اگر روزی بخواهد برای برطرف كردن نیازهای خود از آن استفاده كند، باید مجدداً خرابهای خود را آباد كند. درنهایت نحوه عمل و عكس العمل نسلهای مسلط و زیردست نسبت به یكدیگر و نسبت به واقعیات موجود است كه تعیین كننده نهایی است. این امر هنگامی بیشتر از كنترل افراد خارج شده و وندالیسم را تابع شرایط موجود می سازد كه اولاً فاصله بین واقعیات و شرایط اجتماعی جامعه با هنجارها، باورها، رفتارها و الگوهای نسلها زیاد بوده و ثانیاً شكاف بین فرهنگ رسمی و فرهنگ عمومی عمیق و گسترده باشد و هنگامی بیشتر متأثر از انتخاب كنشهای نسلهاست كه آنها به جای مشاركت و تعامل با یكدیگر، تجویز و حذف یكدیگر را دنبال كنند و برای دیدگاهها، هنجارها، باورها، رفتارها و الگوهای دیگری مشروعیت قائل نشوند. باید دقت كرد كه در بسیاری از موارد تفاوتهای موجود در هنجارها، نگرشها، رفتارها و الگوهای هرنسل برخاسته از شرایط حاكم برتعامل یك نسل است و از منظر نسلی كه با تعاملات دیگری سروكار داشته و از شرایط دیگری متأثر شده به شكلی اجتناب ناپذیر متفاوت است. به نظر می رسد كه می توان به بررسی برخی از این علل اجتناب ناپذیر پرداخت.



وندالیسم به مثابه آشوبی اجتماعی

جوامع روستایی و عشایری به دلیل شرایط جدید جهانی و شهری شدن، رشد جمعیتشان كه دیگر كفاف ظرفیتهای جامعه را نمی كرد و بسیاری از خدمات اجتماعی و امكانات زندگی و رفاههای با مهاجرت به خصوص نسل جوان خود به شهرها مواجه هستند. این امر خود افزایش بی رویه جمعیت شهری را به دنبال دارد. اما شهرها همواره ظرفیت لازم برای حداقل امكانات رفاهی و انواع خدمات ضروری را ندارند. به سبب قدرت خرید پایین مهاجرین مناطق محروم، آنان ناگزیرند كه زمینهای ارزان قیمت در حاشیه شهر یا زمینهایی را كه در فاصله ای دورتر از شهر مالكی ندارند، تصاحب كرده و با حداقل امكانات، محل زندگی و حتی كار خود را بسازند.(۴) كمبودهای متعدد در هر زمینه ای موجب می شود تا آنان از طریق همبستگی گروهی مضاعف، بسیاری از كاركردهایی را كه جامعه شهری قادر به برآوردنش نیست خود مرتفع سازند. آن هم به تشكیل گروهها و جریانات و جنبشهایی پرشور منتهی می شود كه می تواند به سرعت فشارهایی را به دولت و جامعه شهری وارد سازد. از طرفی بسیاری از فعالیتهای این اقشار كه برخی به نان شب محتاج اند، به سوی فعالیتهایی كشیده می شود كه به سبب آسیبهای اجتماعی كلان برای جامعه، ممنوع و غیرقانونی به شمار می روند، پس مقاومت گروههای مذكور برای كسب معاش از این طرق غیرقانونی به پیدایش باندهایی منجر می شود كه انواع فعالیتهای غیرقانونی را به شبكه ای در هم تنیده بدل می سازد كه نگاهی جزیی به آنان هم می تواند وضعیت اقشار آسیب پذیر مذكور را بدتر كرده و یاناخواسته باعث گسترش آنها به زمینه های جدید و فعالیتهای جبرانی گسترده تبدیل شود.

مجموعه آنها موجب می شود تا نارضایتی حاشیه نشینان به شكلی جمعی بروز كرده و در سطح اجتماعی به شكل اعتراضات گروهی و آشوبها بروز كند و چنان رفتاری هنگامی كه به شخصیتی در افراد بدل شد، وندالیسم و آسیبهای اجتماعی مربوط به آن را پدید می آورد و گروههایی را كه شكل می بخشد كه تنها راه درست هر چیز را در خراب كردن و از بیخ و بن كندن آن می بینند. در این شرایط اجتماعی جوانان حاشیه نشین هرچه بیشتر خود را با چنان اخلاق، منش و نگرش و باورهای غالب حاشیه نشینی همراه ساخته و جامعه پذیر می شوند، زیرا حامی ای جز آنان برای پاداش نگرشها و رفتارهایشان نمی یابند.

اما از طرفی دیگر شهرها برای تأمین نیازهای شغلی و نیروی كار خود نیاز به این مهاجرین دارند، بنابراین چنین فرآیندی طبیعی است، تنها جامعه شهری می بایست در ازای چنان عرضه نیروی كار، حداقل نیازهای اساسی وتأمین اجتماعی این اقشار را تأمین كند و اشتغال زایی و فرصتهای شغلی را در این مناطق پدید آورد تا بیكاری موجب پناه بردن شان به كارهای خلافكارانه و اعتیاد و سایر جرائم و تخلفات نشود. بنابراین موضوع توزیع مناسب و عادلانه خدمات اجتماعی و رفاه اجتماعی و ایجاد فرصتهای شغلی پدید می آید، پس مسائل جوامع حاشیه نشین و آلونك نشین باید در زمره اولویتهای اصلی قرار گیرد. آن شامل فرصتهای شغلی، قوانین كار و حقوق و دستمزد كارگری می شود تا بیمه های اجتماعی، حق بیكاری، حق بازنشستگی، خدمات بهداشتی و حداقل خدمات رفاهی و فرهنگی و همچنین شهرك سازی وترمیم و تقویت سكونت گاههایی غیررسمی كه از بین بردنی نیستند.



فهرست منابع

۱ـ محسنی تبریزی، علیرضا، مبانی نظری وتجربی وندالیسم، نامه علوم اجتماعی، شماره،۱۶،۱۳۶۷ صص۱۹۴ ـ.۱۹۵

۲- Feuer L, The Conflict of Generations, N.Y. Basic Books. 1973. P.8

۳- Flacks. R, Social and Cultural Meaning of Student Revolt, Social Problems 1971, 17, P.63: Flacks. R, The Liberated Generation: An Exploration of the Roots of Student Protest, Jst. 1986.3.P.P 52 - 75

۴ـ پیران، تحلیل جامعه شناختی از مسكن شهری در ایران، نامه انجمن جامعه شناسی ایران. شماره،۶،۱۳۶۷ صص۴۳ ـ.۴۴
سایت دانشجو