خبرآنلاین  - حمید رضایی قلعه

در بسیاری از موارد شرکت ها یا سازمان های بیمه گر، از فقر اطلاعاتی بیمه شوندگان سوءاستفاده کرده و به نفع خود و به زیان بیمه شدگان تصمیماتی گرفته و اقداماتی انجام می دهند که از نظر اخلاقی ناصواب است. اما در صنعت بیمه، فقط احتمال بروز مخاطرات اخلاقی به دلیل عدم تقارن اطلاعاتی آن هم به نفع شرکت های بیمه گر و به زیان بیمه شوندگان مطرح نیست، بلکه در مواردی مخاطراتی اخلاقی در این صنعت بروز می کند که خسران آن متوجه شرکت های بیمه گر است. فرض کنید که وقتی بیمه شده کمتر تمایل پیدا می کند که از اموال خود در برابر سرقت و یا آسیب، مراقبت و حفاظت کند، آن هم به دلیل این که شرکت بیمه گر، در صورت بروز حادثه خسارت را جبران خواهد کرد، این عدم تمایل برای صیانت از مال و کالای بیمه شده نوعاً یک مخاطره اخلاقی است که متأسفانه با آن در صنعت بیمه مواجه هستیم.

می توان مثال هایی در این زمینه بیان کرد. مثلاً افرادی که خانه خود را بیمه سرقت کرده اند، مراقبت کمتری برای مقابله با احتمال سرقت از منزلشان انجام می دهند. یا فرض بفرمایید افرادی که بیمه درمانی دارند، کمتر از روش های پیشگیری از ابتلا به بیماری ها استفاده می کنند و از طرفی به مراتب بیشتر از افرادی که بیمه ندارند به پزشک مراجعه می کنند. یا مثلاً رانندگانی که در برابر تصادفات بیمه شده اند، می بینیم که بی پرواتر رانندگی می کنند. بنابراین از منظر آسیب شناختی، چنانچه افراد تحت پوشش بیمه احساس کنند که اگر در مراقبت از جان خود و یا مال خود احتیاط و مراقبت کنند، کمتر متقبل هزینه می شوند، این کار را خواهند کرد اما اگر عدم احتیاط و مراقبت هزینه شان را بالا نبرد، چه بسا مبادرت به احتیاط نکنند. فی المثل در صورتی که شرکت بیمه گر تمامی ضرر و زیان بیمه شده را بپردازد و هیچ گونه فرانشیز و یا درصدانه ای از بیمه شده اخذ نشود، بیمه شونده دلیلی برای احتیاط و مراقبت از خود و یا کالای تحت پوشش بیمه ندارد. اگر بخواهم مروری بر شکل گیری مخاطرات اخلاقی در صنعت بیمه داشته باشم، می توان این گونه بیان کرد که؛ عدم در دسترس بودن اطلاعات کامل از تابع توزیع احتمال خطر مهم ترین عامل بروز مخاطره اخلاقی در این صنعت است که خود می تواند از سه دلیل عمده ناشی شود.

اول: بی صداقتی بیمه شونده در هنگام دادن اطلاعات به بیمه گر.

مثلاً پنهان کردن بیماری خاصی که سازمان بیمه گر از آن بی خبر است و یا اطلاع از احتمال سوءقصد از طرف افرادی که تمایل به آسیب رساندن به اموال بیمه شونده را دارند.

دوم: تغییر در الگوی رفتاری بیمه شده قبل و بعد از انعقاد قرارداد بیمه.

سوم: تفاوت در الگوی رفتاری تک تک افراد بیمه شده که موجب می شود جمع آوری اطلاعات از هر کدام آنها هزینه بسیار بالایی را به سازمان بیمه گر تحمیل کند و لذا این جاست که سازمان بیمه گر ترجیح می دهد تا در نااطمینانی اقدام به اتخاذ تصمیم نماید.

در صنعت بیمه، قراردادهای بیمه ای رکن اساسی به حساب می آید. در واقع ارتباط عاملان اقتصادی از طریق انعقاد قراردادها ایجاد می شود.

اگر قراردادی بین دو طرف اقتصادی وجود نداشته باشد، بی شک هیچ تعاملی به وجود نخواهد آمد. قرارداد بیمه ای ابتدا توسط سازمان بیمه گر طراحی و تنظیم می شود و بیمه شونده با توجه به این نکته که معمولاً نقش کوچک تر از بازار بیمه را در مقایسه با سازمان بیمه گر دارد، توانایی تغییر در آن را ندارد، لذا پس از رؤیت می تواند آن را امضا نماید و یا آن را نپذیرد. در چنین حالتی اگر قرارداد امضا نشود، ارتباطی برقرار نمی شود و در صورتی که قرارداد منعقد شود، نتیجه قرارداد مبهم است که بستگی کامل به رفتار بیمه شونده دارد.

در طرفین قراردادهای بیمه ای، بحث تضاد نیز مطرح است. تضاد از آن جا رخ می دهد که بیمه گران با توجه به شرایط موجود و احتمالات وقوع خطرات در زمان حال، اقدام به برنامه ریزی برای عقد قرارداد می کنند، یعنی آنها هدف خود را که حداکثر کردن سود است، با توجه به تابع توزیع احتمال خطر فعلی بیشینه می کنند در حالی که پس از عقد قرارداد بیمه کامل به دلیل عدم احتیاط بیمه شده، تابع توزیع احتمال به ضرر بیمه گر تغییر پیدا می کند و این امر متضرر شدن شرکت بیمه گر را در بلندمدت به دنبال دارد.

به هر حال مخاطرات اخلاقی در انواع قراردادهای بیمه آتش سوزی، بیمه باربری، بیمه حوادث، بیمه شخص ثالث، بیمه بدنه اتومبیل، بیمه مسئولیت و بیمه درمانی امکان وقوع دارند. با ذکر مثالی در رفتار بیمه شده در دو مقطع زمانی قبل و بعد از انعقاد قرارداد بیمه درمانی، مقوله مخاطره اخلاقی را واضح تر عرض می کنم.

افراد قبل از این که تحت پوشش بیمه درمانی قرار بگیرند، میزان مراجعاتشان به پزشکان کمتر است چون رفتن نزد پزشکان و یا مراجعه به مراکز درمانی برایشان هزینه های زیادی در پی دارد. همچنین اشخاص پیش از انعقاد قرارداد بیمه درمانی، اصول پیشگیری را بیشتر رعایت می کنند و برای دریافت خدمات پیشگیرانه، بیشتر حاضرند هزینه کنند تا بدین ترتیب بیمار نشوند و کمتر متقبل هزینه های هنگفت درمانی شوند. اما همین افراد رفتارشان پس از این که تحت پوشش بیمه خدمات درمانی قرار می گیرند، کاملاً متفاوت می شود. پس از انعقاد قرارداد بیمه درمانی، بیمه شدگان کمتر مسائل پیشگیری را رعایت می کنند و بار مراجعاتشان به پزشکان و مراکز درمانی نیز افزایش پیدا می کند. این فرآیند به گونه ای مشابه و حتی با شدت بیشتر در سایر بیمه ها نظیر بیمه های آتش سوزی، سرقت، حوادث و غیره دیده می شود. البته در قراردادهای بیمه ای، شرکت های بیمه گر با به کار بستن روش هایی سعی می کنند که از بروز مخاطرات اخلاقی جلوگیری کنند. نمونه این روش ها، اعمال فرانشیزها به صورت های مختلف همچون مبلغ قابل کسر ثابت، مبلغ قابل کسر درصدی و مبلغ قابل کسر ترکیبی است. بنابراین مشکل مخاطره اخلاقی یکی از مسائل مهم و مطرح در صنعت بیمه است. بی تردید این معضل ریشه در بداخلاقی و عدم صداقت بیمه شونده ها و نیز عدم تقارن اطلاعاتی به نفع شرکت های بیمه گر دارد. سال هاست که جلوگیری از وقوع مخاطرات اخلاقی در صنعت بیمه در کشورهای پیشرفته شروع شده ولی در کشورمان تلاش شایسته ای در این عرصه انجام نگرفته است، بنابراین لزوم بازنگری در برخی بیمه نامه ها که در آنها فرانشیز یا درصدانه لحاظ نشده است، ضروری و جدی است. همچنین در مواردی که فرانشیز در قراردادها وجود دارد، باید با بررسی و مرور دوباره این قراردادها، میزان فرانشیزها را بهینه کرد.

مدیر گروه پژوهشی اخلاق و اقتصاد مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص