معرفی نظام بیمه کشاورزی در ایران


گروه: کشاورزی

نویسنده / مولف: صندوق بیمه کشاورزی

تحصیلات / سمت: روابط عمومی صندوق بیمه محصولات کشاورزی

مقدمه

کشاورزی فعالیتی است توام با ریسک، ریسکی دو جانبه که هم بر رفتار تولیدکنندگان تأثیر می‌گذارد و هم بر نحوه عمل بخش کشاورزی، وجود ریسک و واکنش تولیدکنندگان نسبت به آن نیز، بر شکل و محتوی سیاست‌های بخش کشاورزی تأثیر دارد. در حقیقت تنوع، عدم ثبات و ریسک سه عاملی هستند که در انگیزش و توجیه سیاستگذاری در بخش کشاورزی نقش عمده دارند.

عدم ثبات در درآمدهای کشاورزی و خسارت تولیدکنندگان به علت وجود ریسک‌های بالا و غیرقابل کنترل، بسیاری از کشورهای در حال توسعه را مجبور می‌کند در جهت ثبات درآمد تولیدکنندگان برنامه‌ریزی کنند.

بیمة محصولات کشاورزی در تعدادی از کشورهای در حال توسعه مکانیزمی است در جهت کاهش عدم ثبات درآمد تولیدکنندگان بخش کشاورزی، از طریق کاهش ریسک تولید و عملکرد.

بخش کشاورزی به علت نوسانهای جوی بر خلاف بخش صنعتی، همیشه زمینه فعالیت پرخطری محسوب می‌شود. کشاورزان برای کنترل و پائین آوردن ریسک این بخش همواره تلاش می‌کنند امّا به رغم این تلاش‌های گسترده، حوادث غیرمترقبه طبیعی و فاجعه‌آمیز، هنوز هم در فعالیت‌های بخش کشاورزی تهدیدی جدی به شمار می‌آید. اینجاست که بیمه می‌تواند با ارائه سرویس مناسب و تأمین انواع پوشش‌های بیمه‌ای نقش اساسی در تقویت این بخش بر عهده بگیرد.

بر همین اساس نظام بیمه محصولات کشاورزی از آغاز قرن بیستم مورد توجه جدی کشورها قرار گرفت. در بسیاری از کشورها، بیمه‌های کشاورزی یکی از فعالیت‌های شرکتهای بزرگ بیمه تجاری است و بخشی از عملکرد کلی آنها محسوب می‌شود، به طوریکه هم اکنون ضرورت حضور بیمه در بخش کشاورزی در همه دنیا محسوب شده و به تناسب سیاست‌های داخلی کشورها به شیوه‌های مختلف به اجرا درآمده است.

1- تاریخچه بیمه کشاورزی در ایران

در ایران نیز با تشکیل صندوق امداد روستائیان، مصوب 1353 و طرح ایجاد صندوق بیمة محصولات کشاورزی مصوب 1355، بیمة کشاورزی پایه‌ریزی شد ولی فعالیت رسمی آن از سال 63 آغاز گردید. بدین ترتیب که پس از انقلاب اسلامی آغاز فعالیت‌های بیمه‌ای مجدداً به عنوان نیازی اجتناب‌ناپذیر مورد تأئید قرار گرفت و مقرر شد اقدامات لازم در جهت تحقق بخشیدن به این تفکر از نوآغاز شود. لذا از شهریور 1360، اولین کار گروه شکل‌گیری بیمة کشاورزی در ایران در وزارت کشاورزی تشکیل گردید تا اقدامات لازم در مورد اجرای مقررات مربوط به بیمة محصولات کشاورزی و ارائة الگوی اجرایی سازگار با بخش کشاورزی انجام شود. لذا با توجه به ارائة راهکار عملیاتی از سوی کارشناسان و نیز پیشنهاد واگذاری اجرای عملیات به یک سازمان مالی قدرتمند در بخش یعنی بانک کشاورزی که بزرگترین امتیاز آن از نظر ضمانت اجرایی و تداوم و استمرار آن بود، نهایتاً قانون تأسیس صندوق بیمة محصولات کشاورزی در سال 1362 و به دنبال اساسنامة آن در سال 1363 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و بلافاصله از همین سال عملیات اجرایی بیمة کشاورزی آغاز شد.

2- معرفی نظام فعلی بیمه کشاورزی

الف) اهداف و حدود عملیات

قانون بیمة محصولات کشاورزی بصورت یک مادة واحد و 7 تبصره در جلسة مورخ 1/3/1362 به تصویب مجلس شورای اسلامی و در تاریخ 25/3/62 به تصویب شورای نگهبان رسید. اصل این قانون که سرآغاز تحولی جدید در حمایت از بخش کشاورزی شد به این مضمون است:

«به منظور انجام بیمة انواع محصولات کشاورزی، دام، طیور، زنبورعسل، کرم‌ابریشم و آبزیان در مقابل خسارتهای ناشی از سوانح طبیعی و حوادث قهری نظیر تگرگ، طوفان، خشکسالی، زلزله، سیل، سرمازدگی، یخبندان، آتش‌سوزی، صاعقه، آفات و امراض نباتی عمومی و قرنطینه‌ای، امراض واگیر حیوانی عمومی و قرنطینه‌ای و... به عنوان وسیله‌ای برای نیل به اهداف و سیاستهای بخش کشاورزی، صندوق بیمة محصولات کشاورزی در بانک کشاورزی تأسیس می‌شود»‍.

حدود عملیات این صندوق براساس اساسنامه بشرح ذیل می‌باشد:

1- بررسی و تحقیق در مورد مختصات اقتصادی، اجتماعی، کشاورزی و فنی مناطق مختلف کشور.

2- بررسی و تحقیق تطبیقی در مورد روشهای بیمة کشاورزی در دنیا با توجه به نظام بهره‌برداری، هدفها و سیاستهای کشاورزی ایران جهت اتخاذ تصمیم در مورد برقراری مناسب‌ترین نوع بیمة کشاورزی با توجه به نظام اقتصادی و اجتماعی و برنامة بخش کشاورزی.

3- بررسی و مطالعة طرح‌های کاهش‌دهندة خسارات ناشی از خطرات تحت پوشش بیمه و پیشنهاد آن به دولت جهت هماهنگ کردن آنها با طرح‌های مربوط به عملیات زیربنایی و همچنین ارشاد تولیدکنندگان به منظور خود پیش‌گیری در مقابل خطرات و در نتیجه کاهش خسارات وارده به محصولات کشاورزی.

4- تهیة آئین‌نامه‌ها و دستورالعملها و اصلاح آنها با توجه به نتایج تحقیقات انجام شده.

5- انجام عملیات بیمه دربارة محصولات کشاورزی.

6- انجام هرگونه عملیات آموزش و شرکت در سمینارها و کنفرانس‌ها به نحوی که در ارتقاء سطح معلومات بیمه‌گذاران و کارشناسان و یا سایر کارمندان و دست‌اندرکاران بیمة کشاورزی در جهت پیشرفت و توسعة عملیات صندوق ضروری می‌باشد.

تعیین روشهای و سیاستهای کلی اجرایی عملیات بیمة محصولات کشاورزی مانند شرایط بیمة انواع محصولات، تعهدات بیمه‌گر و بیمه‌گذار، تعرفة بیمه و غرامت براساس آئین‌نامه‌هایی می‌باشد که به تصویب مجمع عمومی می‌رسد. همچنین به منظور هماهنگی سیاستهای بیمة کشاورزی با اهداف بخش کشاورزی دولت می‌تواند ارائة کمک‌ها و خدمات خود را به تولید محصولاتی که اجرای بیمة آنها اعلام شده، منوط به بیمه کردن آنها محصول نماید. نحوة ارتباط و اجرای بیمة هر زراعت یا تولید یا کمک‌ها و خدمات دولت توسط صندوق با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و سایر واحدهای مربوط مورد بررسی قرار گرفته واز طریق آئین‌نامه‌های خاصی از طریق مجمع عمومی جهت تصویب به هیأت‌وزیران تسلیم خواهد شد. با توجه به دولتی بودن نظام بیمة محصولات کشاورزی در ایران، به پیشنهاد مجمع عمومی قسمتی از حق بیمه از طریق دولت تأمین و همه ساله در لایحة بودجه منظور خواهد شد و در صورتی که در هر سال مالی شدت حوادث موجب خسارات بیش از موارد پیش‌بینی شده برای عملیات زیر پوشش بیمه گردد و صندوق قادر به پرداخت غرامت آن نباشد، کسری آن به پیشنهاد مجمع عمومی پس از تصویب هیأت‌وزیران از محل اعتبار ردیف بودجه که در اختیار دولت می‌باشد قابل پرداخت خواهد بود.

3- انواع قراردادهای بیمه محصولات کشاورزی در ایران

بیمه هزینه تولید

در این نوع بیمه، محصول در مقابل عوامل خطر مشخص تحت پوشش قرار می‌گیرد. حداکثر تعهد پرداخت براساس هزینه انجام شده (هزینه تولید) محاسبه می‌گردد. درصورت بروز خطر میزان غرامت متناسب با مرحله پیشرفت عملیات زراعی و هزینه‌های انجام شده محاسبه و پرداخت می‌گردد.

هدف از این نوع بیمه حفظ توان تولیدکننده برای باقی ماندن در صحنه تولید است .

بیمه ارزش تولید

در این نوع بیمه میزان محصول در مقابل عوامل خطر مشخص تحت پوشش بیمه قرار می‌گردد. در صورت بروز خطر خسارت وارده توسط ارزیاب مشخص و غرامت متناسب با گزینه های انتخابی به کشاورز پرداخت
می گردد . قیمت مبنا برای پرداخت غرامت ، قیمت تضمینی مصوب شورای اقتصاد است . در حال حاضر این نوع بیمه برای اکثر محصولات در کشور در دست انجام میباشد .

بیمه تضمین تولید یا بیمه عملکرد

در این نوع بیمه کلیه خطراتی که تولید را تحت تأثیر قرار می‌دهد و منجر به کاهش تولید می‌شوند تضمین می‌گردد و درصورت افت تولید، غرامت متناسب با آن محاسبه و پرداخت می‌گردد. این نوع بیمه تأثیر قابل توجهی در ثبات و امنیت تولیدات کشاورزی دارد. این روش در حال حاضر بصورت آزمایشی در دو استان کرمانشاه و کردستان به اجرا گذاشته شده است.

4- عملکرد مقایسه ای ده سال اخیر صندوق بیمه کشاورزی ( از سال زراعی 78-77 تا 88-87 )

الف – سطوح و میزان بیمه شده در زیربخش های مختلف ،در سال زراعی 88-87

زیربخش زراعت : 5 میلیون هکتار                    معادل 163 درصد رشد نسبت به سال پایه

زیربخش باغات : 315 هزار هکتار                   معادل 2433 درصد رشد نسبت به سال پایه

زیربخش دام : 5/13 میلیون واحد دامی            معادل 610 درصد رشد نسبت به سال پایه

زیربخش طیور : 512 میلیون قطعه                  معادل 5718 درصد رشد نسبت به سال پایه

زیربخش آبزیان : 50 میلیون متر مربع استخرهای پرورشی           معادل 213 درصد رشد نسبت به سال پایه

زیربخش منابع طبیعی : 5/2 میلیون هکتار                                  معادل 637 درصد رشد نسبت به سال پایه

ب – تعداد بیمه گذاران، تعداد بهره برداران تحت پوشش بیمه از مرز 8/1 میلیون نفر گذشته است که با توجه به اختیاری بودن بیمه نوساناتی در طول سالهای مختلف نشان میدهد )

ج – تعداد محصولات تحت پوشش بیمه،     110 محصول                معادل 175درصد رشد نسبت به سال پایه

د – حق بیمه دریافتی ،    2000 میلیارد ریال                             معادل 3233 درصد رشد نسبت به سال پایه

هـ - غرامت پرداختی،     3885 میلیارد ریال                                111 برابر نسبت به سال پایه

و – نسبت حق بیمه ،           70 درصد(سهم دولت)و 30درصد (سهم کشاورز) برای سال زراعی 89-88 در نظر گرفته شده است.

ز –استفاده از خدمات بخش خصوصی برای انجام عملیات بیمه ای ( صدور بیمه نامه و ارزیابی خسارت ) وواگذاری امور بیمه کشاورزی به فارغ التحصیلان کشاورزی در دستور کارقرار گرفت که دراین خصوص از خدمات 4000 نفر اشخاص حقیقی و حقوقی( که در آینده نزدیک کلیه امور کارگزاریها در قالب قریب به 400 شرکت خدمات بیمه ای سازماندهی خواهد شد ) استفاده میگردد.

5- مقایسه عملکرد با اهداف مندرج در قانون برنامه چهارم

با توجه به اهداف کمی برنامه چهارم مبنی بر پوشش بیمه ای حداقل 50 درصد محصولات کشاورزی ، شاخصهای ذیل تاکنون محقق شده است:

- نسبت تعداد بیمه گذاران به کل بهره برداران بخش                    52 درصد

- نسبت محصولات تحت پوشش بیمه به کل محصولات بیمه پذیر در زیربخشهای مختلف به طور متوسط حدود 85 درصد (از این نظر ایران در بین 142 کشوری که خدمات بیمه کشاورزی را ارائه می دهند مقام دوم را داراست)

- نسبت سطوح زیرکشت محصولاتی که برنامه بیمه پذیری آنها اعلام شده به کل سطح   حدود 80 درصد

1- راهبردهای ارتقاء کمی وکیفی خدمات بیمه کشاورزی در ایران

1- بکارگیری بخش خصوصی

2- متنوع‌سازی منابع مالی

3- اطلاع‌رسانی و ایجاد بستر فرهنگی

4- ایجاد بیمة اتکایی

5- برقراری تعادل بین منابع و مصارف

-         اجرای بیمه‌های گروهی و منطقه‌ای

-         هدفمند کردن یارانه‌ها

6- افزایش زمینة مشارکت بیشتر بخش کشاورزی

7- بهره‌گیری از تشکل‌های بهره‌برداران (تولیدی)

8- استانداردسازی واحدهای تولیدی

9- توسعة مطالعات اقلیمی

10- اهتمام در گسترش مطالعات و تحقیقات کاربردی

11- استمرار آموزش و اطلاع‌رسانی

12- جهت‌بخشی به نیاز مشتریان

13- آگاهی از نیاز مشتریان به منظور تأمین انتظارات

-          بهره‌گیری از تکنولوژیهای GIS و RS در فرآیند بیمه

14- استانداردسازی ارزیابی خسارت

15- ورد به عرصه‌های جدید (تنوع خدمات)

16- اصلاح شیوه‌های نرخ‌گذاری

17- تقویت شبکة نظارت

18- جذب و تربیت نیروی انسانی متخصص

19- جهت‌گیری هدایت کلیة منابع اعتباری تخصیص یافته در جبران خسارتها  به بیمة کشاورزی

7- برنامه های آینده

-  ماموریت جدید صندوق بیمه کشاورزی

بموجب قانون اصلاح قانون بیمه محصولات کشاورزی مصوب 22/10/87 مجلس شورای اسلامی  علاوه بر بیمه محصولات کشاورزی، بیمه  ابنیه ، تأسیسات ، مستحدثات ، قنوات ، چاههای آب کشاورزی ، تأسیسات آبیاری ، فعالیتها و کلیه خدمات کشاورزی و عوامل تولید ( ماشین آلات ، ابزار و ادوات کشاورزی در قبال حوادث بیمه پذیر بعنوان وسیله ای برای نیل به اهداف و سیاستهای بخش کشاورزی  به عهده صندوق بیمه کشاورزی گذاشته شده است./