فکر می کنم قبل از آغاز هر بحثی با وجود علم اجمالی همه ما به کلمات اخلاق و حرفه باید به یک اتفاق نظر و هم اندیشی درباره واژه های اخلاق و حرفه دست یابیم. برای این منظور، ابتدا واژه "اخلاق" را مورد کنکاش قرار می دهیم. با بررسی واژه هایی مثل اخلاق اسلامی، اخلاق زناشویی، اخلاق معاشرت، اخلاق تحلیلی، اخلاق الهی و ده ها و صدها واژه ترکیبی دیگر از اخلاق و کنکاش در تعابیر و تفاسیری که علمای متاخر، شرقی و غربی از آن ها داشته اند، به این قدر متقین می رسیم که اخلاق را می توان به مثابه الگوی رفتاری که مبتنی بر ارزش های مطلق ناظر بر خیر و شر است، توصیف کرد. هریک از علمای یادشده نظر خاصی نسبت به ارزش های مطلق دارند که باید به عنوان چوب خط و محک خیر و شر باشند. اما در جامعه ای که ما زندگی می کنیم، مثل همه جای دیگر دنیا، ملاک سنجش خوب از بد اعتقاد و عرف و سنت حاکم بر جامعه است.
در اسلام، برای "اخلاق" حوزه های مختلفی موردتوجه قرار گرفته که از آن جمله می توان به اخلاقیات فردی که درواقع ارتباط انسان با خود را تبیین می کند، اخلاقیات خانواده، اخلاقیاتی که رابطه انسان با خدا را بیان می کند و به مقولاتی همچون رضا و تسلیم و توکل می پردازد و یا اخلاقیات اجتماعی که روابط انسان با اجتماع و طبیعت را موردارزیابی قرار می دهد، اشاره کرد.
در این مختصر رویکرد اخلاق مورد بحث ما نه رویکرد عقلی برگرفته از فلسفه یونان باستان و تعالیم ارسطو و نه رویکرد عرفانی – سلوکی خاص و نه رویکرد اخلاق نقلی است بلکه رویکردی ترکیبی از عقل و نقل و عرفان است. پس آن ملاک سنجش و محک اندازه گیری که در بالا به آن توجه دادیم، اخلاقی است که رابطه انسان یا اجتماع و طبیعت پیرامون خویش را مورد بررسی و ارزیابی قرار می دهد. در این زمینه، واژه های نامانوسی مثل اخلاق شهروندی که مجموعه الزاماتی است که یک شهروند در تعامل با دیگر همشهریان ملزم به رعایت آن هاست، اخلاق پزشکی که یادآور سوگندنامه پزشکان در قبال بیمار، تشخیص مرض و درمان او و یا اخلاق وکالت و غیره وجود دارد.
بنابراین، همه فعالیت های اجتماعی نوع بشر، بدون لحاظ فن و حرفه خاص مورد اشتغال، از یک مجموعه ای از اصول تاثیر می گیرد. به عبارتی، اخلاق حرفه ای دارای اصول ویژه ای است که ارزش های والایی را با خود به ارمغان می آورد و عمل به این اصول نه تنها راه پیشرفت را برای شاغل حرفه ای می گشاید، بلکه در ثبات هنجارهای اجتماعی نیز نقش آفرین است.
شاخص ترین این اصول عبارت اند از: 1- صداقت و راست گویی، 2- انصاف و برابری، 3- امانت و رازداری و 4 وفاداری و احساس مسئولیت اجتماعی. این اصول به خودی خود دارای ارزش والای اجتماعی هستند. دارنده هر عقیده ای، متخلق شدن به این اوصاف را یک فریضه و امتیاز می داند. اخلاق حرفه ای مبتنی به اصول یادشده درواقع مجموعه ای از ضوابط گردآوری نشده و نانوشته ای است که باید حاکم بر روابط و مناسبات میان دوطرف در یک حرفه و یا دادوستد باشد. حکم فرمایی این ضوابط منافع هر دو طرف را حفظ و صیانت می کند. بدون شک، همه افراد حرفه ای بر سر راه خود در جهت رشد، توسعه و تکوین اصول اخلاق حرفه ای با مسائل و مشکلات فراوانی روبه رو خواهند بود. شاید اساسی ترین و شاخص ترین این مشکلات در همه دنیا و در همه حرفه ها و مشاغل موجود، بحث ضمانت اجرا باشد. آیا می توان ضمانت اجرایی برای تحقق معیارها و الزام های اخلاق حرفه ای وضع کرد، به گونه ای که آحاد شاغلان در این حرفه خاص خود را ملزم به رعایت آن بدانند. وقتی از اخلاق در حوزه تعاملات اجتماعی، به ویژه اخلاق کاربردی و آن هم در نوع کسب و پیشه سخن می گوییم، دیگر پا را فراتر از حوزه مدیریت و نظارت قوانین و مقررات می گذاریم. در این حوزه، سخن از خودکنترلی و خودانضباطی به جای کنترل انسان توسط قوانین و مقررات و دیگر انسان ها به عنوان دستگاه های نظارتی است. درنهایت، حرکت به سمت فرهنگ فرهیختگی و ترجیح منافع دیگران خواهد بود. در این حوزه، تبار والای ارزش های یادشده (امانت داری)، صداقت، عدالت و وفاداری می بایست نهادینه گردد و عدول از آن ها، عدول از ویژگی های انسانی شمرده شود.
اگر به جای پرداختن به مشکلات از بیرون، بتوانیم به درون خود بنگریم و قبل از این که رفتار غیرحرفه ای خود را با نبودن عدالت در محیط کار توجه کنیم، می توانیم پای بندی به اخلاق حرفه ای را گسترش دهیم. اگر سعی کنیم آن اصول یادشده را همواره به عنوان جزئی اساسی از اصول کاری و رفتاری خود بدانیم و خود را مسلح به دو بینش زیر گردانیم، حتما رفتار و اخلاق حرفه ای را گسترش داده ایم. این دو بینش عبارت اند از:
1- نگاه به درون سازمان و بررسی مشکلات خود
2- نگاه درازمدت به روابط حرفه ای (هم بیمه گذاران و هم همکاران صنفی و کارکنان صنعت بیمه)
نگاه به درون سازمان و بررسی مشکلات خود، تنها و تنها در گروی تشکیل تشکل های صنفی و انجمن ها است. تشکل های تخصصی صنفی باعث خواهند شد که اصول اخلاق حرفه ای بهتر شکل گیرد و بهتر بتوان آن را در جامعه نشر و گسترش داد. چه کسی اعلم تر از ما به خود ما است. ما مشکلات خود را خوب می دانیم و گره های کور موجود در ارائه و گسترش خدمات حرفه ای را بدون هیچ ابهامی می شناسیم. در صورتی که مسلح به دانش روز و برخوردار از تجربه کافی باشیم، چه کسی بهتر از ما می تواند این مشکلات را حل و فصل کند.
این تشکل گرایی و تعامل با همکاران که دور از تعامل با شاکله شرکت های بیمه نخواهد بود، باعث می شود که حقایق و واقعیت ها گفته شود و آثار بهینه آن راحت تر به عرصه تعاملات حرفه ای واصل گردد.
با داشتن برنامه درازمدت حرفه ای، تعاملات درون سازمانی، ارتباط با مشتریان و هم گرایی با مدیران را سازمان می دهیم. در صورتی که هریک از ما به نحو شایسته ای در این تجارت بزرگ قرار گیریم، حتما برای همه جای کافی وجود خواهد داشت. برای یافتن و تثبیت جایگاه خویش در این حلقه تعاملی باید نگاه ما به همکاری درازمدت باشد این خواسته بدون تشکل گرایی و سامان بخشیدن به انتظام های درون سازمانی میسر نخواهد بود.
موازین رفتار حرفه ای (اخلاق حرفه ای) به الزام هایی اطلاق می شود که رعایت آن ها به هنگام بازاریابی، صدور بیمه نامه و خدمات پس از فروش لازم و ضروری است. این الزام ها در هر جامعه ای می تواند بر دو مولفه:
1- شناخت فرهنگ جامعه
2- شناخت حرفه استوار باشد.
فرهنگ جامعه ما یک فرهنگ قرآنی است. در این فرهنگ، عدالت، صداقت، امانت داری، وفاداری، مناعت طبع و قناعت، دانش فنی (صلاحیت حرفه ای)، قانون گرایی پویا، احترام به بیت المال، جلوگیری از تلف شدن حق مردم، احترام به حقوق مکتسبه، احترام به بزرگان و پیشکسوتان از فضائل دینی – اعتقادی ما به شمار می رود. چگونه می توان از اخلاق حرفه ای سخن به عمل آورد و ناقض بزرگواری های اخلاقی شد. جامعه ما دارای چنان فرهنگ غنی است که برای ریزترین اعمال تجاری و حرفه ای حکم شرعی دارد. از طرفی بیمه، یک صنعت، یک دانش و دنیایی دانستنی است که بدون شناخت نمی توان پا به عرصه رقابت حرفه ای آن گذاشت. ورود به بازار بیمه بدون دانش یعنی تخریب بازار. بازار با یک کلمه خراب می شود، ولی درست کردن آن نیازمند سال ها کار است. اکنون به عنوان چوب محک بر عملکرد نمایندگی که برگرفته از اعتقاد حاکم بر جامعه و منطبق بر بدیهی ترین اصول ارزشی انسانی است، به حرفه نمایندگی و چارچوب فعالیت آن می پردازیم.
در فصل سوم آئین نامه 28 شورایعالی بیمه با عنوان حقوق و تکالیف شرکت بیمه و نماینده، بخشی از باید و نبایدهایی را که نماینده و شرکت متبوعش باید رعایت کند، درج شده است. در موارد 12 تا 35 آئین نامه، مواردی از تکالیف شرکت بیمه و یا حقوق بیمه گذار برشمرده شده است. گرچه این آئین نامه های بحث فراوانی دارد، ولی اجرای مواد آن از نابسامانی ایجاد آشوب حرفه ای در بازار بیمه جلوگیری خواهد کرد.
مواد 12 تا 16 این آئین نامه مجموعه ای از حقوق را برای بیمه گذار برشمرده است تا اقدام وی برای خرید بیمه نامه با اطلاع کامل بوده باشد و وی مطمئن باشد آنچه می پردازد دارای معوضی است که تامین وی را به همراه خواهد داشت و نظام های موجود حامی و پشتیبان وی در این قرارداد هستند. در عالم تجارت، باید برای انتخاب بیمه گذار احترام قائل شد. انتخاب وی باید با اطلاع کامل از شرایط بیمه نامه باشد. به همین دلیل، قانون گذار در ماده 12 نماینده را مکلف کرده که اطلاع جامعی را در اختیار نماینده بگذارد. این اطلاع رسانی باید به دور از هرنوع وعده غیرقابل تحقق و فریب کارانه باشد. مواد 7 تا 20، 11 تا 23 و 28 شامل مواردی است که مقتضی حقوق نماینده در تعامل با شرکت های بیمه گر است.
احترام به پرتفوی نماینده از طرف شرکت در ماده 11 این آیین نامه به رسمیت شناخته شده است و وضع مواد 20 تا 22 این پرتفوی را از تعرض مصون داشته است. نباید از طرف شرکت یا نماینده دیگری این تعرض صورت گیرد. از طرفی، برای تلاش نماینده در جهت بازارهای بالقوه بیمه ای و تولید حق بیمه احترام قائل شده و شرکت را موظف می داند که نسبت به پرداخت حقوق نماینده مطابق قرار اقدام عاجل نماید. هرگونه خدشه دار شدن شخصیت نماینده، بی اعتباری شرکت را به دنبال خواهد داشت. همان گونه که بدگویی نماینده علیه نماینده دیگر منجر به سلب اعتماد بیمه گذار از نماینده و بیمه گر می گردد، این امر در مورد عملکرد ناصواب شرکت نیز صادق بوده، باعث ترور شخصیت نماینده می شود.
ماده 20 حق تقدم ارائه پیشنهاد بیمه را برای نماینده به رسمیت شناخته است، پس هرگونه عملی برای برهم زدن این نظم قانونی و عقلایی نوعی اخلال در اخلاق حرفه ای محسوب می گردد. برخورد یکسان مدیران شرکت در ارائه نرخ و تسهیلات برای نمایندگان مختلف یک حسنه اخلاقی و خلاف آن یک ضداخلاق حرفه ای محسوب می شود. ماده 22 در این مورد تصریح دارد. کارکنان عزیز شرکت نمی بایست در قبول یا رد پیشنهادهای ارائه شده توسط نمایندگان رجحان قائل شوند. هرگونه انتخاب گزینشی بدون قانون از مظاهر ایجاد ناامنی روانی میان نمایندگان بوده، موجبات از دست رفتن پرتفوی شرکت را فراهم می سازد. این نوع برخوردها در مورد تعاملات دوطرفه نمایندگان نیز صادق است. پافشاری دو نماینده برای گرفتن یک پرتفوی خاص، نباید با زیر پا گذاردن مقررات همراه باشد. باید به عنوان یک اصل حرفه ای بپذیریم که این بیمه گذار است که بیمه گر خویش را انتخاب می کند. آیا می توان برای کسب رضایت بیمه گذار اقدام به اعطای تخفیف از محل واگذاری بخش از کارمزد کرد؟
شاید به نظر رسد که این مبالغ حق مسلم ما است. ما می توانیم به هرکس و برای هر موضوعی (که خلاف شرع و قانون نباشد) پرداخت داشته باشیم، ولی باید بدانیم این عمل دارای آنچنان قباحت عرفی است که موجبات تجری بیمه گذاران و متوقع ساختن آن ها را به گونه ای فراهم می کند که دیگر حق بیمه های گرفته شده پس از کسورات یادشده، تناسبی با تعهدات بیمه گر نخواهد داشت و در این میان، این نماینده است که اولین زیان دیده خواهد بود.
ناگفته نماند که سیاست های موسسات بیمه گر نیز در اشاعه این فرهنگ ناصواب بسیار موثر بوده است. این تاثیر آنچنان چشمگیر است که گاهی اوقات میان نمایندگان شرکت و موسسه بیمه گر متبوع رقابت در جهت اخذ یا نگهداری یک پرتفوی ایجاد می شود. متاسفانه، شاهد این مطلب بوده ایم که رقابت های ناسالم حرفه ای به جایی می رسد که با اعطای رشوه پنهان و یا آشکار به کارکنان بیمه گذار و یا به خود او، اقدام به فروش بیمه نامه می گردد.
به هرحال، سخن در مورد اخلاق حرفه ای در صنعت بیمه از زوایا و مناظر مختلف قابل ارائه است. باید و نبایدهای حرفه ای که ترکیبی از آموزه های اعتقادی، سنت و عرف حاکم بر جامعه، ارزش های والای انسانی و پایبندی به قوانین و مقررات است، مانع از بروز رقابت ناسالم خواهد شد. می توان برخی از مظاهر رقابت ناسالم را در مفهوم عبارت های زیر خلاصه کرد:

1. هرنوع بدگویی منجر به سلب اعتماد بیمه گذار از همکاران نماینده و یا موسسات بیمه گر
2. هر نوع وعده غیرقابل تحقق و فریبکارانه به بیمه گذار که منجر به جهل بیمه گذار نسبت به شرایط، نرخ تعهدات و استثنائات بیمه نامه گردد.
3. هر نوع تخفیف در حق بیمه که مجرای قانونی نداشته باشد و نماینده آن را از محل واگذاری بخشی از کارمزد تامین کند.
4. هر نوع تحاشی و تبانی در جهت مخدوش کردن تقدم ارائه پیشنهاد دیگر نمایندگان
5. هرگونه سوءاستفاده از عدم اطلاع بیمه گذاران و نمایش صوری کاهش حق بیمه پیشنهادی خود

و در نهایت، هرگونه اقدام غیرقانونی که موجب ضرر بیمه گر، بیمه گذار و یا دیگر نمایندگان گردد.

نویسنده: علیرضا نوری اعتماد–دبیر انجمن صنفی نمایندگان