• 69 سال صنعت بیمه در ایران

بازار مالی به عنوان واسطه بین دارندگان وجوه مالی به ویژه پس اندازکنندگان و تقاضاکنندگان وجوه مالی یا بخش های دارای کمبود منابع مالی به ویژه سرمایه گذاران یکی از مهم ترین بازارهای موجود در دنیای کنونی است که البته از آسیب پذیرترین بازارها نیز هست . بیمه یکی از اجزای بازار مالی است که بخشی از منافع مالی جریان یافته به سوی ابزار مالی را بصورت حق بیمه جذب کرده و غالباً تنها بخش از این حق بیمه برای تعهدات جاری لازم است که به صورت نقد نگهداری شود بنابراین , بخش قابل توجهی از حق بیمه قابل به کارگیری برای فعالیتهای سرمایه گذاری و کسب درآمد است که هم به تقویت فعالیت اقتصادی کمک می کند و هم بازدهی قابل توجهی را برای انجام تعهدات موسسات بیمه در آینده فراهم می کند به ویژه , بیمه هایی از قبیل بیمه های عمر که غالباً ماهیت نوعی پس انداز بلند مدت را دارند منبعی برای سرمایه گذاری بلند مدت را نیز فراهم می کنند.

• بیمه و پس انداز مالی مردم

نکته ای که در زمینه نقش صنعت بیمه در تجهیز منابع پس اندازی به عنوان یک نهاد مالی لازم است مورد توجه ویژه قرار گیرد این است که در کشورهای در حال توسعه با سطح درآمد پایین و به ویژه در شرایط سخت اقتصادی و تورمی شدید که قدرت پس اندازی و منابع سایر ابزارها و نهادهای مالی به شدت کاهش می یابد , پس انداز حاصل از فعالیتهای بیمه ای به تنها کانال پس اندازی مردم تبدیل می شود . اما نقش این نهاد مالی در کشورهای در حال توسعه که به طور عمده از سطح درآمد سرانه پایین برخوردارند و با کمبود منابع پس اندازی جهت سرمایه گذاری و رشد تولید مواجه بوده و بحران های متعدد اقتصادی و تورم بالا از خصوصیات ویژه آنها است بیش از کشورهای توسعه یافته باید مورد توجه و عنایت قرار گیرد. بنابراین در اغلب کشورهای جهان شرکت های بیمه به منظور ایجاد پوشش کافی برای هزینه های خود , کسب درآمد و سودآوری بیشتر , رشد و توسعه فعالیتهای بیمه ای و در نتیجه ارتقای کمی و کیفی خدمات خود و ارائه خدمات با قیمت نازل جهت جذب هرچه بیشتر مشتریان و ... به عنوان یک نهاد مالی فعال در بازار سرمایه و فعالیتهای سرمایه گذاری مشارکت می کنند به طوری که در برخی کشورهای توسعه یافته نقش صنعت بیمه در بازار سرمایه و تجهیز منابع پس اندازی حتی از بازار بورس اوراق بهادار و نظام بانکی به مراتب بیشتر است . برای مثال در کشورهای انگلستان , آمریکا و ژاپن به ترتیب حدود 64 درصد , 49 درصد و 39 درصد پس انداز ملی توسط صنعت بیمه تجهیز و به سوی زمینه های مختلف سرمایه گذاری هدایت شود و این نقش در منابع پس اندازی بیشتر از نظام بانکی و بورس اوراق بهادار این کشورها است.

• تاریخچه پیدایش و تحول صنعت بیمه ایران

بیمه به شکل حرفه ای و امروزی آن برای اولین بار در سال 1269 هجری شمسی در کشورما مطرح شد . بر اساس منابع موجود در این سال , مذاکراتی بین دولت وقت ایران و سفارت روس به عمل و متعاقب آن امتیاز انحصاری در زمینه بیمه حمل و نقل برای مدت 75 سال به یک فرد تبعه روس به نام " لازار پولیاکف " واگذار شد. ظرف مهلت سه سالی که جهت آغاز فعالیت بیمه ای برای وی در نظر گرفته شده بود , قادر به تأسیس شرکت بیمه و فعالیتهای بیمه ای نگشت و به همین لحاظ امتیازش لغو شد . در سال 1289 هجری شمسی دو شرکت بیمه ای روس به نام های " نادژدا " و " کافکاز مرکوری " اقدام به تأسیس نمایندگی بیمه جهت بازدید و پرداخت خسارت در ایران کردند . آغاز فعالیت جدی در زمینه بیمه در ایران را می توان سال 1310 هجری شمسی دانست زیرا در این سال قانون و نظامنامه راجع به ثبت شرکتها در ایران به تصویب رسید و متعاقب آن بسیاری از شرکتهای بیمه خارجی اقدام به تأسیس شعبه یا نمایندگی در ایران کردند.

• اولین شرکت سهامی بیمه ایران

گسترش سریع تعداد و فعالیت شرکتهای بیمه خارجی , مسئولان کشور را متوجه ضرورت تأسیس یک شرکت بیمه ایرانی کرد . در شانزدهم شهریور سال 1314 اولین شرکت سهامی بیمه به نام " شرکت سهامی بیمه ایران " با سرمایه 20 میلیون ریال (000/000/20 ریال ) توسط دولت تأسیس و فعالیت رسمی خود را از اواسط آبان ماه همان سال آغاز کرد . تأسیس و فعالیت شرکت سهامی بیمه ایران را می توان نقطه عطفی در تاریخ فعالیت بیمه ای کشور دانست , زیرا از آن پس دولت با در اختیار داشتن تشکیلات اجرایی مناسب قادر به کنترل بازار و نظارت بر فعالیت موسسات بیمه خارجی شد . دو سال بعد از تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران یعنی سال 1316 , قانون بیمه در 36 ماده تدوین و به تصویب مجلس شورای ملی رسید . پس از آن نیز مقررات دیگری در جهت کنترل و نظارت بر فعالیت موسسات بیمه از طریق الزام آنها به واگذاری 25 درصد بیمه نامه های صادره به صورت اتکایی اجباری به به شرکت سهامی بیمه ایران وضع شد . همچنین الزام به بیمه کردن کالاهای صادراتی و وارداتی و اموال موجود در ایران , ایرانیان مقیم خارج از کشور نزدیکی از موسسات بیمه که در ایران به ثبت رسیده اند بر استحکام شرکت های بیمه افزود . فضای ایجاد شده و حمایت دولت از فعالیتهای شرکت بیمه ایران منجر به تقویت نقش این شرکت در بازار بیمه کشور و توقف تدریجی فعالیت شعب و نمایندگی های شرکت های بیمه خارجی شد به طوری که در سال 1318 بیش از 75 درصد بازار بیمه کشور در اختیار شرکت بیمه ایران قرار داشت و سایر شرکتهای بیمه خارجی موفق به کسب کمتر از 25 درصد از حق بیمه بازار شدند . این روند ادامه یافت تا آنکه در سال 1331 بر اساس مصوبه هیئت دولت , کلیه شرکتهای بیمه خارجی موظف شدند تا جهت ادامه فعالیت خود در ایران مبلغ 250 هزار دلار به عنوان ودیعه نزد بانک ملی ایران تودیع کنند و پس از آن نیز منافع سالیانه خود را تا زمانی که این مبلغ به 500 هزار دلار برسد بر آن بیفزایند. این تصمیم موجب تعطیل شدن کلیه نمایندگی ها و شعب شرکتهای بیمه خارجی در ایران به استثناء دو شرکت بیمه " یورکشایر " و " اینگستراخ " شد و شرایط را بیش از پیش برای گسترش فعالیت شرکتهای بیمه ایرانی فراهم آورد .

• اولین شرکت بیمه خصوصی

شرایط و بستر ایجاد شده فوق موجب شده تا در سال 1329 اولین شرکت بیمه خصوصی به نام " بیمه شرق " تأسیس شود و متعاقب آن تا سال 1343 هفت شرکت بیمه خصوصی دیگر به نامهای آریا , پارس , ملی , آسیا , البرز , امید و ساختمان و کار تأسیس و به فعالیت بیمه ای پرداختند . با افزایش تعداد شرکت های بیمه , ضرورت اعمال نظارت بیشتر دولت برای صنعت و تدوین اصول و ضوابط استاندارد برای فعالیتهای بیمه ای به منظور حفظ حقوق بیمه گذاران و بیمه شدگان احساس شد و به همین دلیل و در راستای تحقق اهداف مذکور در سال 1350 بیمه مرکزی ایران تأسیس شد.

• تأسیس بیمه مرکزی ایران

تأسیس بیمه مرکزی ایران , قوام بیشتری به صنعت بیمه کشور داد و از آن پس "شورای عالی بیمه " که یکی از ارکان بیمه مرکزی ایران است , ضوابط و مقررات مختلفی را در رابطه با نحوه انجام عملیات بیمه ای در کشور و نرخ و شرایط انواع بیمه نامه ها تصویب کرده است . رشد سریع اقتصادی ناشی از افزایش شدید قیمت نفت و به تبع آن حجم سرمایه گذاری ها موجب توسعه بازار بیمه کشور در دهه 1350 شد و مجدداً شرکتهای بیمه خارجی را علاقه مند به فعالیت و سرمایه گذاری در ایران کرد به طوری که در سال 1353 و 1354 چهار شرکت بیمه جدید به نام های : شرکت بیمه تهران , دانا , حافظ , ایران و آمریکا ( توانا ) با مشارکت سرمایه گذاران خارجی تأسیس شد . در سالهای پایانی نیمه اول دهه 1350 تعداد شرکتهای بیمه ایرانی به 13 شرکت رسید . به طور کلی , حمایت موثر دولت از طریق به کارگیری ابزارهای مختلف جهت فراهم آوردن هر چه بهتر زمینه فعالیت شرکت های بیمه ایرانی و گسترش تعداد شرکتهای بیمه و فراهم آوردن شرایط یک بازار رقابتی در صنعت بیمه کشور از ویژگیهای مهم صنعت بیمه در سالهای قبل از انقلاب بوده است.

• ملی شدن بیمه های خصوصی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1358 کلیه شرکتهای بیمه خصوصی ملی شد و اداره آنها به دولت سپرده شد . این تحول همزمان با مصادره و ملی شدن بسیاری از فعالیتها و صنایع تولیدی در بخش های مختلف اقتصادی اتفاق افتاد . در این راستا , مجوز فعالیتهای نمایندگی های شرکتهای بیمه که تا آن زمان در ایران فعالیت بیمه ای انجام می دادند نیز لغو شد . نکته مهم و قابل توجه دیگر در صنعت بیمه اینکه در سال های 1360 و 1361 صدور بیمه نامه در 10 شرکت بیمه ملی شده ( شرکت بیمه امید , شرق , پارس , آریا , ساختمان و کار , تهران , حافظ , دانا , ملی , و توانا ) متوقف شد و تنها سه شرکت : بیمه ایران , آسیا و البرز به فعالیت جاری خود ادامه دادند . همچنین در سال 1367 به موجب قانون اداره امور شرکتهای بیمه , مالکیت سهام شرکت های بیمه آسیا و البرز به دولت منتقل شد و با ادغام 10 شرکت بیمه دیگر نیز شرکتی دولتی به نام بیمه دانا شکل گرفت تا منحصراً در زمینه بیمه های اشخاص فعالیت کند . این تحول عملاً زمینه انحصار را در صنعت بیمه فراهم آورد که خود به مرور منجر به کندی در فرآیند رشد و توسعه صنعت بیمه و حاکمیت عدم کارآیی بر فعالیت های بیمه ای در ایران شد . به نظر می رسد با توجه به محدودیت های موجود بر سر راه گسترش صنعت بیمه و بازار انحصاری آن , ایجاد اصلاحات اساسی بخصوص در قوانین و مقررات , نحوه مالکیت , شکستن انحصار و ایجاد فضای رقابتی از طریق اجازه تأسیس شرکت های بیمه خصوصی و . . . جهت رشد و توسعه صنعت بیمه ضروری و اجتناب ناپذیر باشد

نویسنده: (هفته نامه جهان صنعت)