سیدمحمدرضا مشکاتی - کارشناس متخصص بهداشت حرفه ای اداره کل درمان مستقیم
    روز 28 آوریل هر سال – 8 اردیبهشت ماه – به یادبود قربانیان ناشی از صدمات شغلی (حوادث و بیماری ها)، روز جهانی ایمنی و بهداشت حرفه ای نامیده می شود.
    براساس یکی از تعاریف موجود، حوادث ناشی از کار، حوادثی هستند که درحین انجام وظیفه و به سبب آن برای بیمه شده اتفاق می افتند. پیشگیری از بروز حوادث شغلی از ابعاد انسانی، اجتماعی و اقتصادی حایز اهمیت است. ابعاد اقتصادی یک حادثه شامل هزینه های مستقیم (وقفه در کار، انتقال مصدوم به مرکز درمانی، هزینه غرامت ها و...) و غیرمستقیم (وقفه در کار سایرین، هزینه ناشی از افت کمی و کیفی محصول، آموزش و آماده سازی فرد جدید...) است.
    بررسی ها نشان می دهد درمقابل هر حادثه ناشی از کار ثبت شده، 30 حادثه کوچک (منجر به گرفتن خدمات سرپایی) و 300 خطا (منجر به اتلاف وقت و کاهش ساعات کار) رخ می دهد و در هر حادثه، علاوه بر فرد حادثه دیده، کارفرمایان، سازمان تامین اجتماعی و جامعه، دچار خسارت های مختلف اقتصادی و اجتماعی خواهند شد.
    حمایت از کارگران دربرابر حوادث ناشی از کار سابقه ای طولانی در کشورهای مختلف دارد. اولین بار در آلمان، سال 1869 حمایت کارگران درمقابل حوادث، سال 1884 بیمه اجتماعی حوادث شغلی و سال 1877 مقررات پیشگیری حوادث شغلی تدوین شد. در آمریکا، سال 1886 اعلام اجباری حادثه به سازمان های مرتبط، در فرانسه، سال 1893 قانون حفاظت صنعتی تدوین شد.
    با تاسیس سازمان بین المللی کار در سال 1919 تدوین و مقررات مربوط به ایمن سازی کار و پیشگیری از بروز حوادث، در کانون توجه این سازمان قرار گرفت.
    حادثه، تعاریف متفاوت و مختلفی دارد. از جمله تعاریف حادثه می توان به تعریف رویدادی پیش بینی نشده در اثر خطای انسان و ضعف مدیریت و واقعه ای غیرمنتظره و برنامه ریزی نشده (سازمان بین المللی کار) اشاره کرد.
    ماده 60 قانون تامین اجتماعی، حادثه ناشی از کار را حوادثی تعریف کرده است که در حین انجام وظیفه و به سبب آن برای بیمه شده اتفاق می افتد. نکته مهم در این تعریف، آن است که همه حوادث روی داده در اوقات مشغول به کار (کارگاه، موسسات وابسته، ساختمان ها و محوطه آن، خارج محوطه به دستور کارفرما)، مراجعه به درمانگاه یا بیمارستان برای معالجه، اوقات رفت و برگشت از منزل به کارگاه و برعکس حوادث روی داده در حین نجات سایر بیمه شدگان نیز به عنوان حوادث ناشی از کار تلقی می شود.
    حوادث ناشی از کار از سوی سازمان های مختلف در گروه های مختلف تقسیم بندی شده اند، این حوادث در سال 1923 در کنفرانس بین المللی آمارگران بر اساس علت بروز و در سال 1962 براساس علت بروز و نتایج، در سال 1968 از سوی سازمان ملل متحد بر اساس سن، جنس، تجربه، نوع شغل و روز از دست رفته کاری تقسیم بندی شدند و درنهایت سازمان بهداشت جهانی و سازمان بین المللی کار، این حوادث را بر اثر نوع حادثه، مواد، محیط کار، محل آسیب دیدگی، طبیعت صدمه و جراحت جسمی ناشی از حوادث، بررسی و تقسیم بندی می کنند.
    همان گونه که گفته شد حوادث ناشی از کار برای کارگران، کارفرمایان، سازمان های بیمه گر و جامعه، عوارض مختلفی را به دنبال دارند که به شرح زیر قابل بررسی هستند:
    1– عوارض حوادث ناشی از کار برای کارگران: حوادث ناشی از کار سبب درد و رنج ناشی از آسیب جسمی، احتمال معلولیت، عدم توانایی در انجام کار سابق، اثر روانی ناشی از محدودیت شغلی و کاهش حقوق کارگر می شود. درصورت معلولیت و مرگ کارگر، آثار مذکور شدیدتر است. درضمن کاهش درآمد، مشکلات را افزایش می دهد.
    2- عوارض حوادث ناشی از کار برای کارفرمایان: آثار حوادث ناشی از کار برای کارفرمایان شامل کاهش تولید، کاهش کیفی محصول در اثر بکارگیری کارگر جدید به جای کارگر حادثه دیده، افزایش هزینه اضافه کار برای جبران کاهش تولید، تعمیر و تعویض قطعات ماشین آسیب دیده، هزینه آموزش و جایگزینی فرد جدید، اتلاف وقت و هزینه حقوقی و هزینه درمانی و پزشکی است. در کارگاه های کوچک این اثرات بیشتر نمود دارد.
    3– عوارض حوادث ناشی از کار برای جامعه: در جامعه اثرات ناشی از کار به شکل کاهش درآمد خانواده، کاهش درآمد به دلیل خروج فرد از نیروی کار، تاثیر بر سازمان های پرداخت کننده خسارات نظیر سازمان تامین اجتماعی، افزایش هزینه بکارگیری فرد مجرب و مطلع و... قابل ارزیابی است.
    عوامل موثر در بروز حوادث
    عوامل موثر در بروز حوادث شغلی، شامل سابقه اجتماعی، عوامل محیطی، صفات شخصی (سرسختی، عصبانیت، عجله و بی باکی)، شرایط ناایمن، عمل ناایمن، اشتباه فردی، ضعف مدیریت، میزان تحصیلات و استفاده نکردن یا استفاده نامناسب از وسایل حفاظت فردی و خط مشی مدیریت است. از اعمال ناایمن می توان به مواردی مانند کار بدون مجوز، استفاده از ابزار معیوب، عدم توجه به اخطارها، عدم استفاده از وسائل حفاظت فردی، سرعت زیاد ماشین آلات، بلندکردن غلط بار، شوخی و تعمیر ماشین حین حرکت، می توان نام برد.
    از میان شرایط ناایمن هم می توان به مواردی نظیر بی دقتی در کار با مواد خطرناک، وجود ابزار و دستگاه های معیوب، بی نظمی در کار، فقدان علایم هشدار دهنده در محیط کار، صدای زیاد، روشنایی کم، فقدان تهویه و فقدان وسایل خاموش کننده حریق اشاره کرد.
    در میان عوامل فردی موثر در بروز حوادث هم، می توان به میزان تحصیلات، انگیزش، توانایی، مهارت، وضعیت جسمی و روحی، زمان عکس العمل نسبت به حادثه و آگاهی ایمنی فرد اشاره کرد و درنهایت در بین عوامل محیطی موثر در بروز این حوادث، می توان از مواردی نظیر حرارت، رطوبت، سرما، فشار، صدا، نور، طبیعت کار، کار در ارتفاع، لغزندگی کف کارگاه، پستی و بلندی کف کارگاه نام برد.
    مهم ترین شاخص های رایج در بررسی حوادث شغلی، شامل ضریب تکرار، ضریب شیوع و ضریب شدت است. در محاسبات هر فوت و ازکارافتادگی برابر با 7500 روز از دست رفته (سازمان بین المللی کار)، هر فوت و از کارافتادگی 6000 روز (آمریکا)، قطع بازو از بالای آرنج 4500 روز، قطع ران از بالای زانو 4500 روز، کوری کامل دو چشم 6000 روز و کری کامل دو گوش 1750 روز از دست رفته محاسبه می شوند.
    مهم ترین دلیل بررسی حوادث ناشی از کار و جمع آوری اطلاعات مربوط به آنها پی بردن به برنامه ها و راه های لازم جهت جلوگیری از وقوع مجدد آنها است.
    در ایران نیز کلیه کارفرمایان موظف به ارسال فرم گزارش حوادث شغلی به اداره های تامین اجتماعی و کار هستند.
    نتایج کلی بررسی حوادث
    با برسی حوادث شغلی، می توان توصیه های ذیل را برای کاهش موارد بروز چنین حوادثی و به حداقل رساندن آسیب های ناشی از آن، بیان کرد:
    1– حادثه به دلیل عمل غیرایمن، وضع ناایمن، ماشین بی حفاظ، نقص بهداشتی محیط کار به وجود می آید.
    2– عمل غیرایمن افراد، مسئول اکثر حوادث است.
    3– وقوع حادثه قابل پیشگیری است.
    4– چهار روش اصلی پیشگیری حادثه بازبینی مهندسی، ترغیب و تشویق، انضباط، تطبیق کارکنان با شرایط است.
    5– روش های پیشگیری از حوادث مشابه روش کنترل کیفی و کمی تولید است.
    6– مسئولیت عمده وقایع نامطلوب به عهده مدیران است.
    7– سرپرستان و استادکاران افراد کلیدی در پیشگیری از حوادث هستند.