غلامرضا مثنوی* : تیتر مقاله صفحه بانک و بیمه روزنامه «سرمایه» روز پنجشنبه 17/11/1387 توجهم را جلب کرد: «سود 1105 میلیارد تومانی بازار بیمه شخص ثالث و اتومبیل طی سال های 1383 الی 1386 ثبت شد.» متاسفانه نویسنده مقاله مذکور بدون توجه به مفهوم سود و بدون آشنایی با صورت های مالی شرکت های بیمه با کسر خسارت پرداختی از حق بیمه های دریافتی به این نتیجه گیری نادرست دست یافته است که صنعت بیمه سود هنگفتی می برد. این موضوع در حالی عنوان می شود که صنعت بیمه نه تنها از فعالیت های بیمه ای سودی کسب نمی کند بلکه با سیاستگذاری های چند سال اخیر و وضع عوارض مختلف، افزایش دیه و ثبات حق بیمه های شخص ثالث که نیمی از پرتفوی صنعت بیمه را شکل می دهد دامنه زیان فعالیت های بیمه گری را بسیار افزایش داده است.

از سوی دیگر اصلاح این تصور نادرست بسیار اهمیت دارد زیرا پیش فرض سودآوری یا زیاندهی یک صنعت می تواند در تصمیم گیری مسوولان و سیاستگذاران اقتصادی در وضع سیاست های مختلف بسیار موثر باشد لذا لازم است از این انحراف بزرگ با اتکا به آخرین اطلاعات در دسترس جلوگیری شود و تصویری دقیق از سودآوری این صنعت ارائه شود. ساختار صورتحساب سود وزیان شرکت های بیمه مانند سایر فعالیت های اقتصادی شامل کلیه درآمدها و هزینه های شرکت طی یک سال است که از مابه التفاوت آنها، سود شرکت ها (و تجمیع آنها سود صنعت) به دست می آید. سود شرکت های بیمه از دو بخش اصلی حاصل می شود: سود ناشی از فعالیت های بیمه ای و سود ناشی از فعالیت های سرمایه گذاری. اما درآمد های بیمه ای شامل سه بخش است: اول حق بیمه های صادره از بیمه نامه های مستقیم و بیمه نامه های اتکایی، دوم کارمزد منافع و سوم بازیافت خسارت از اتکایی ها که قبلاً واگذار شده است.

اما هزینه های بیمه ای شامل شش بخش اساسی است که از درآمد ها کسر و سود ناشی از فعالیت های بیمه ای را تشکیل می دهد که خسارت پرداختی فقط بخشی از این هزینه ها را شکل می دهد. اولین جزء هزینه های بیمه ای خسارات پرداختی به بیمه گذاران است، دوم هزینه های اتکایی است که بابت توزیع ریسک به شرکت های بیمه اتکایی پرداخت می شود، سوم کارمزدها و هزینه های مربوط به نمایندگان و شبکه فروش است، چهارم عوارض و سایر هزینه های بیمه ای است، پنجم هزینه های اداری، عمومی و پرسنلی و ششم کنار گذاشتن ذخیره ای بابت حق بیمه های آتی و خسارات معوق است.

 مفهوم پنج
جزء اول هزینه ها تقریباً مشخص است اما جزء ششم یا ذخایر نیاز به توضیح دارد زیرا دیده می شود که بسیاری از مسوولان این جزء از هزینه ها را در محاسبات نادیده می گیرند. صورتحساب سود و زیان شرکت های بیمه ای بنا به ذات فعالیت بیمه گری یک تفاوت اساسی با سایر فعالیت های اقتصادی دارد و آن مربوط به شناسایی اینگونه ذخایر است. باید توجه شود هزینه های شرکت های بیمه در زمان فروش محصول به صورت احتمالی محاسبه شده و در آینده قطعی می شود لذا پرداخت خسارت که بخشی از هزینه ها را تشکیل می دهد از نظر زمانی نسبت به دریافت وجه بابت فروش بیمه نامه ها موخر است بنابراین در زمان بستن صورت های مالی در پایان دوره همواره دو جزء اساسی از بدهی ها باید محاسبه و از درآمد ها کسر شود. اولین جزء بخشی از درآمد یا حق بیمه های دریافتی متعلق به بیمه نامه هایی است که هنوز موعد آنها تمام نشده و به نوعی پیش دریافت درآمد محسوب می شود پس نمی توان تمام حق بیمه های دریافتی را به عنوان درآمد قطعی دوره محسوب کرد.

ثانیاً در پایان سال مالی بخشی از خسارات وجود دارد که هنوز به دلیل نهایی نشدن مبلغ آنها پرداخت نشده است و در سرفصل خسارات پرداختی لحاظ نمی شود لذا این بخش از هزینه ها به عنوان بخشی از هزینه های این دوره است که باید در دوره آتی پرداخت شود بنابراین لازم است از کل درآمد ها کسر شود و مجموع این پیش درآمدها و خسارات معوق به عنوان بدهی تحت عنوان ذخایر در ترازنامه آورده می شود. اینک پس از این توضیحات و بر اساس آخرین اطلاعات رسمی منتشره توسط بیمه مرکزی می توان تصویری دقیق از سودآوری صنعت بیمه ارائه کرد.

جدول زیر خلاصه صورتحساب صنعت بیمه را نشان می دهد که شامل درآمدهای بیمه ای است که حق بیمه های صادره یک جزء آن است و هزینه های بیمه ای که خسارات پرداختی یک جزء آن است را به همراه درآمد سرمایه گذاری و... نشان می دهد. بر اساس تعاریف فوق برای محاسبه سود ناشی از فعالیت های بیمه گری باید از کل درآمدهای بیمه ای، هزینه های بیمه ای (چهار جزء تعاریف بالا)، هزینه های اداری و عمومی و ذخایر بیمه ای کسر شود تا سود یا زیان خالص بیمه ای به دست آید. ردیف پنجم جدول این زیان را نشان می دهد. صنعت بیمه از بابت فعالیت های بیمه ای در سال های 1384 و 1385 زیانی بالغ بر 9 و 64 میلیارد تومان داشته است (در مقاله مذکور سود فعالیت بیمه ای برای 16 رشته بیمه ای برای سال های مذکور به ترتیب مبلغ 704 و 1009 میلیارد تومان ذکر شده است) و سپس این زیان توسط درآمدهای سرمایه گذاری صنعت بیمه که به ترتیب برای سال های مذکور بالغ بر 137 و 190 میلیارد تومان بوده جبران شده و سود پس از کسر مالیات صنعت را به 128 و 126 میلیارد تومان رسانده است.

سود خالص یا سود پس از کسر مالیات صنعت بیمه نیز در سال 1384 مبلغ 89 میلیارد تومان و در سال 1385 به میزان 99 میلیارد تومان بوده است. با توجه به سود خالص صنعت بیمه همچنین با توجه به منابع در اختیار صنعت بیمه (مجموع سرمایه و ذخایر- ردیف نهم جدول) میزان بازده دارایی های صنعت بیمه در سال های 1384 و 1385 به ترتیب 6/4 و 1/4 درصد بوده و حاشیه سود کل صنعت بیمه که از حاصل تقسیم سود خالص به کل درآمدهای بیمه ای به دست می آید 2/3 و 9/2 درصد بوده که در مقایسه با سایر فعالیت های اقتصادی از یک سو و با توجه به تورم دو رقمی کشور از دیگر سو در سطح بسیار نازلی قراردارد و شکنندگی سودآوری این صنعت را نشان می دهد. لذا کارشناسان باید به نحوی دقیق مقالات و گزارشات خود را تنظیم کنند تا مسوولان و سیاستگذاران بتوانند با بهره گیری از آثار آنان با تدبیر و تعمیق بیشتر بر واقعیات صنعت بیمه نسبت به سیاستگذاری در این بخش اهتمام ورزند.
*کارشناس ارشد برنامه ریزی اقتصادی و قائم مقام مدیرعامل شرکت بیمه ملت

منبع : سرمایه