مروری بر بیمه از ابتدا تا کنون

بیمه پیمانی است که بر پایه‌ی آن شرکت بیمه(بیمه‌گر) تعهد می‌کند در برابر مقدار پولی که فرد یا شرکت دیگری(بیمه‌گذار) به او پرداخت می‌کند، زیان وارد شده به بیمه‌گذار را در پی رویدادی ناخواسته جبران کند. پولی را که بیمه‌گذار به بیمه‌گر می‌پردازد، حق بیمه و آن‌چه را که بیمه می‌شود، موضوع بیمه می‌نامند. میزان حق بیمه بر پایه‌ی حساب احتمالات تعیین می‌شود و موضوع بیمه و شرایط آن نیز در سند نوشتاری به نام بیمه‌نامه می‌آید. پیشینه‌ی بیمه به دوران باستان باز می‌گردد و خاستگاه بیمه‌ی بهداشت را باید در تمدن اسلامی جست و جو کرد.
● سرمایه‌گذاری برای آرامش
میزان حق بیمه بر پایه‌ی حساب احتمالات تعیین می‌شود. برای نمونه، فرض کنید صاحبان ۱۰۰ هزار خانه به یک شرکت بیمه قرار داد بیمه‌ی آتش‌سوزی ببندند و از آن خانه‌ها تنها هزار خانه آتش بگیرد و آسیب ببیند. شرکت به میزان آسیب وارد شده به آن هزار خانه، به صاحبان آن‌ها پول می‌پردازد. اما به صاحبان ۹۹ هزار خانه‌ی دیگر که آتش نگرفته‌اند پولی نمی‌دهد. این پول هم از حق بیمه‌ای به دست می‌آید که صاحبان خانه‌ها طی سال به آن شرکت پرداخته‌اند و آرامش را به خانه‌ی خود آورده‌اند.
شرکت‌های بیمه سرمایه‌ای را که از بیمه‌گذاران دریافت می‌کنند در کارهای بازرگانی و خدماتی وارد می‌کنند تا از پس هزینه‌های ناشی از زیان‌های بزرگ، مانند سقوط هواپیما، غرق شدن کشتی، سیل، زمین‌لرزه و آتش‌سوزی‌های گسترده برآیند. البته، بیش‌تر آن‌ها قراردادهایی را به شرکت‌های بیمه‌ای بزرگتر و گاهی شرکت‌های بین‌المللی می‌بندند و به آنان حق بیمه پرداخت می‌کنند. بنابراین، آن‌ها با بیمه کردن مردم برای آن‌ها آرامش می‌آورند و خود با بیمه کردن بخشی از سرمایه‌ی خود در شرکت‌های دیگر به آرامش دست پیدا می‌کنند.
● تاریخ بیمه
همه‌ی قوم‌ها و تمدن‌های کوشیده‌اند به شیوه‌ای زیان‌های رسیده به خود را کاهش دهند. از زمان‌های دور مردم جواهر و چیزهای ارزشمند خود را برای روزهای گرفتاری نگهداری می‌کردند و هوز هم چنین شیوه‌ای وجود دارد. گاهی چیزهای با ارزش را به پرستشگاه‌ها می‌سپردند و در برابر نگهداری از آن‌ها نیز هزینه‌ای پرداخت می‌کردند. چنین شیوه‌ای در بین سومری‌ها و بابلی‌ها وجود داشته است. اما پس‌انداز کردن همواره شیوه‌ی مناسبی نبود، چرا که گاهی یورشگران به چپاول پرستشگاه‌ها روی می‌آوردند. هم‌چنین، تاراج بازرگانان و غرق شدن کشتی‌ها در دریا همواره وجود داشت.
بازرگانان چینی برای پشتیبانی از یکدیگر از خطر از دست دادن کشتی‌های باری در طوفان‌ها یا دزدی‌های دریایی یا هر رویداد ناگوار دیگری که در دریا رخ دهد، بارهایشان را بین چند کشتی پخش می‌کردند و چنین می‌اندیشیدند که اگر یک کشتی در یک روز غرق شود یا آسیب ببیند، همه‌ی کشتی‌ها که در چند روز به دریا می‌روند، همگی آسیب نخواهند دید. آن‌ها از این راه از زیان ناشی از غرق شدن کشتی‌ها یا دزدیده شدن کالاهایشان می‌کاستند.
اما به نظر می‌رسد بابلی‌ها، که در بانکداری نیز پیشتار بودند، شیوه‌ی بهتری برای بیمه کردن بازرگانان پیدا کرده بودند. بر پایه‌ی سندهایی نوشتاری که از آنان بر جای مانده است، اگر بازرگان بابلی برای خرید کالا یا هزینه‌های کشتی از بانک‌داران بابلی وام می‌گرفت و کالاهایش را می‌دزدیدند یا رویداد ناخواسته‌ی دیگری پیش می‌آمد، بازرگان چیزی پرداخت نمی‌کرد. چرا که بهره‌ی بالا، که گاه بیش از ۲۵ درصد بود، در واقع حق‌بیمه‌ای بود که بازرگانان بابلی می‌پرداختند. قانون این شیوه از بیمه در استوانه‌ی قانون حمورابی نیز آمده است.
فینیقی‌ها، که کشتی‌هایشان در دریای مدیترانه به جابه‌جایی کالا می‌پرداختند، نیز بیمه‌کردن را از مردمان بابلی یاد گرفتند. آن‌ها برای بیمه کردن کشتی‌های خود نیز بیمه داشتند و برخی دانشمندان نوشته‌های آن‌ها را کهن‌ترین سندهای بیمه‌ی دریایی می‌دانند. بیمه‌ی دریایی را یونانی‌ها و رومی‌ها از فینیقی‌های آموختند. سپس بازرگانان ایتالیایی در سده‌های میانه(قرون وسطی) به این گونه از بیمه روی آوردند و بندرهای ونیز، لمباردی و جنوآ در ایتالیا از مرکزهای اصلی بیمه‌ی دریایی در اروپا شد.
ایتالیایی‌ها بیمه‌ی دریایی را به انگلستان بردند. سپس در آغاز سده‌ی هفدهم میلادی بازرگانان انگلیسی و کشتی‌داران در کافه‌ای به نام لویدز در نزدیکی بارانداز لندن گرد هم آمدند. آن‌ها هم‌پیمان شدند تا در سود و زیان یک دریانوردی با هم سهیم باشند. خطر رویدادهای ناخواسته برای برخی از آن افراد بیش‌تر بود، چرا که بار بیش‌تری داشتند یا بار آن‌ها ارزشمندتر بود. از این رو، آن‌ها باید هزینه‌ی بیش‌تری پرداخت می‌کردند و در واقع بار خود را از این راه بیمه می‌کردند. آن‌ها از پایه‌گذاران بنیاد بیمه‌ی لویدز شدند که مهم‌ترین مرکز بیمه‌ی دریایی شد. این بنیاد اکنون نیز به کار بیمه می‌پردازد و یکی از بنیادهای مشاوره و پژوهش‌های بیمه جهان است.
سوای بیمه‌ی دریایی، بیمه‌های دیگری نیز در جهان باستان وجود داشته است. برای نمونه، بر پایه‌ی نوشته‌های جاحظ، نویسنده‌ی عرب که کتاب‌هایی پیرامون تاریخ باستانی ایران نوشته است، دولت‌های باستانی ایران از خانواده‌هایی که در آیین جشن‌های نوروز هدیه‌ای به ارزش۱۰ هزار درهم یا بیش‌تر به پادشاه می‌دادند، در رویدادهای ناخواسته و گرفتاری‌های مالی پشتیبانی می‌کرد. او در کتاب التاج فی اخلاق الملوک چنین آورده است:
" ... اگر ارزش هدیه‌ها به ده‌هزار درهم رسید آن را در دیوان ویژه بنویسند و اگر در طی سال اتفاقی برای هدیه‌دهنده رخ دهد که نیازمند کمک گردد، مانند این که بلیه‌ای بر او برسد یا ساختمانی بسازد یا مهمانی بزرگ و ولیمه‌ای بدهد یا پسر زن دهد یا دختر به شوی فرستد و هدیه‌ی او ده هزار درهم بوده، دو برابر آن را به عنوان کمک به او بدهند. ولی اگر هدیه‌ی او چیز کوچکی بوده، مانند پیکانی یا سیبی یا ترنجی و مانند آن‌ها، بر شاه است که در هنگام نیازمندی او به اندازه‌ای که اخلاص و وفاداری هدیه‌دهنده مقتضی آن و خیلی بیش از اندازه‌ی هدیه‌ی او باشد، او را پاداش دهد. و اگر کسی از این افراد در هنگام نیازمندی کمکی به او نمی‌رسید، وظیفه داشته است که آن را به دیوان اطلاع دهد و از زنده نگه‌داشت این آیین غفلت نکند."
از جمله بیمه‌هایی که در روزگار گذشته به‌ویژه در سرزمین‌های اسلامی وجود داشته، بیمه‌ی بهداشت است. در روزگار شکوفایی تمدن اسلامی بیمارستان‌های پیشرفته‌ای در شهرهای گوناگون، به‌ویژه ری، فیروزآباد، نیشابور، سیستان، اصفهان، مرو، خوارزم، بغداد، قاهره، فسطاط، دمشق و فاس، بنیان‌گذاری شده بود که هزینه‌ی آن‌ها، از دستمزد پزشکان و کارکنان تا هزینه‌ی دارو و غذا، را دولت می‌پرداخت یا در بیش‌تر جاها از موقوفه‌ها پرداخت می‌شد. در آن زمان معمول بود که با بنای هر بیمارستان، به اندازه‌ی کافی موقوفه برای هزینه‌های آن در نظر می‌گرفتند.
بیمارستان عضدی بغداد، که به فرمان عضدالدوله‌ی دیلمی ساخته شد و محمد بن زکریای رازی به ریاست آن برگزیده شده بود، از پیشرفته‌ترین بیمارستان‌های آن زمان بود. در آن بیمارستان حتی پس از این که بیمار از بیمارستان مرخص می‌شد، هزینه‌ی زندگی او برای شمار روزهایی که پزشک تشخیص می‌داد بیمار بهبود یافته باید استراحت کند و به کار نپردازد، از سوی بیمارستان پرداخت می‌شد تا بار دیگر بیماری او بازنگردد و هزینه‌ای به بیمارستان تحمیل نشود.
● بیمه‌های نوین
گرچه نخستین بیمه‌ها در برای کشتی‌ها باری پی ریزی شده بود، بازرگانان بر آن شدند که در خطرهای دیگر، مانند آتش‌سوزی نیز با هم شریک شوند. نخستین شرکت بیمه آتش‌سوزی در سال ۱۶۶۷ میلادی، پس از آتش‌سوزی بزرگی که در لندن رخ داد و نزدیک ۱۳۰ هزار خانه را ویران کرد و ۱۰۰ هزار نفر بی‌خانمان برجای گذاشت، بنیان‌گذاری شد. سپس، نخستین شرکت بیمه‌ی آمریکایی با مشارکت فروشگاه‌داران در سال ۱۷۳۵ برای پشتیبانی از یکدیگر در برابر آتش گرفتن ساختمان‌های چوبی‌شان به وجود آمد. آن شرکت تنها ۵ سال دوام آورد. سپس در سال ۱۷۵۲ بنجامین فرانکلین شرکت بیمه‌ی آتش‌سوزی را در فیلادلفیا بنیان‌گذاری کرد. آن شرکت به صورت شرکت بیمه‌ی آمریکا شمالی باقی ماند و هنوز هم مرکز آصلی آن در فیلادلفیا است.
پیامدهای پس از جنگ جهانی دوم به گسترش بیمه‌های اجتماعی انجامید. بین سال‌های ۱۸۸۰ تا ۱۸۹۰ برنامه‌ی بیمه‌ی اجتماعی در آلمان اجرا شد تا برنامه‌ی سوسیالیست‌ها را خنثی کند. آن بیمه شامل بیمه‌ی حوادث ناشی از کار، بیمه‌ی بی‌کاری، بیمه‌ی از کار افتادگی و سالمندی بود. در انگلستان نیز هنگامی که قانون بیمه‌ی ملی به سال ۱۹۱۱ به تصویب رسید، قانونی گذاشته شد تا کارگران در برابر بیماری، بی‌کاری و پیری بیمه شوند. گسترش شهرنشینی و رشد و گسترش صنایع، تمرکز کالا در انبارها در سده‌ی بیستم میلادی باعث زیاد شدن خطر و ضرورت توسعه‌ی بیمه‌های گوناگون شد.
● بیمه‌های نوین در ایران
واژه‌ی بیمه نخستین‌بار در منابع فارسی در تحفه العالم عبدالطیف شوشتری به معنای اطمینان دادن به شخص به کار رفته است و محمد معین آن را برگفته از بیما، یک واژه‌ی هندی یا اردو، می‌داند. نخستین‌بار ناصرالدین شاه در ۱۲۷۰ خورشیدی امتیازنامه‌ای را با عنوان "تاسیس اداره‌ی حمل و نقل و سازمان بیمه در ایران" به لازار پولیاکف روسی واگذار کرد که به اجرا در نیامد. سپس در دوران احمدشاه قاجار به سال ۱۲۸۹ خورشیدی دو بنیاد روسی نادژدا و کافکاز مرکوری(به معنای مریخ قفقاز) فعالیت‌های بیمه‌ای خود را آغاز کردند. آرام‌آرام شرکت‌های خارجی دیگری در ایران به راه افتاد که تا ۲۵ سال بازار بیمه‌ی ایران را در دست داشتند و در سال ۱۳۱۴ دست‌کم ۲۹ شرکت بیمه‌ی خارجی در ایران فعالیت داشتند. از میان آن‌ها، دو شرکت آلمانی اینگستراخ و یورکشایر از همه فعال‌تر بودند و تا پیروزی انقلاب اسلامی به کار پرداختند.
در سال ۱۳۱۴ خورشیدی به کوشش الکساندر آقایان و علی‌اکبر داور، شرکت سهامی بیمه‌ی ایران با سرمایه‌ی دولت تشکیل شد. تا پیش از آن تاریخ هیچ شرکت صد درصد ملی در خاورمیانه و حتی هندوستان وجود نداشت. سپس، قانون بیمه در اردیبهشت ۱۳۱۶ خورشیدی به تصویب مجلس شورای ملی رسید و بیمه‌ی سازمان‌های دولتی به آن شرکت بیمه‌ی ایران واگذار شد. هم‌چنین، شرکت‌های دولتی موظف شدند ۲۵ درصد از بیمه‌های صادره‌ی خود را در ایران، نزد شرکت سهامی بیمه‌ی ایران، بیمه‌ی اتکایی کنند.
در ۲۹ آبان ۱۳۲۲ خورشیدی قانون بیمه‌ی کارگران در مجلس شورای ملی به تصویب رسید. بر پایه‌ی ماده‌ی اول این قانون، همه‌ی کارخانه‌ها و بنیادهای اقتصادی، بازرگانی، صنعتی و معدنی و هر بنیادی که کارگری را در استخدام دارد، چه دولتی و چه غیردولتی، باید کارگران خود را نزد شرکت سهامی بیمه‌ی ایران یا شرکت بیمه‌ی داخلی دیگری که دولت مقتضی داند، در برابر رویدادهای ناخواسته‌ای که هنگام پرداختن به کار رخ دهد، بیمه کند.
بین سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۴۳ خورشیدی ۸ شرکت بیمه ایرانی خصوصی بنیان‌گذاری شد و در دولت دکتر مصدق به سال ۱۳۳۱ خورشیدی قانونی برای محدود کردن فعالیت شرکت‌های بیمه‌ی خارجی تصویب شد. به این ترتیب، از فعالیت شرکت‌های بیمه‌ی خارجی کاسته شد و بر شکوفایی شرکت‌های بیمه‌ی داخلی افزوده شد. تصویب قانون بیمه‌ی اجباری و مسوولیت مدنی دارندگان وسایل نقلیه موتوری در برابر شخص ثالث در ۱۳۴۷ خورشیدی، به شکوفایی هر چه بیش‌تر شرکت‌های بیمه‌ی داخلی انجامید. هم‌چنین، در سال ۱۳۴۹ خورشیدی مدرسه‌ی عالی بیمه برای پرورش نیروی فنی صنعت بیمه‌ی کشور بنیان‌گذاری شد.
با تصویب قانون تاسیس بیمه‌ی مرکزی در ۳۰ خرداد ۱۳۵۰ فعالیت‌های بیمه‌ای در ایران در نظارت قانونی بیش‌تری قرار گرفت. این سازمان با سرمایه‌ی دولت برای ساماندهی به فعالیت‌های بیمه، حمایت از بیمه‌گذاران و بیمه‌شوندگان و زمینه‌سازی برای شکوفایی بیمه در ایران پی‌ریزی شد. فعالیت‌های این سازمان و رشد اقتصادی ناشی از افزایش قیمت نفت در دهه‌ی ۱۳۵۰ خورشیدی به پی‌ریزی چند شرکت بیمه‌ای فعال، از جمله بیمه‌ی تهران، بیمه‌ی دانا، بیمه‌ی حافظ و بیمه‌ی ایران و آمریکا با مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی انجامید. به این ترتیب بر فعالیت‌های بیمه‌ای در ایران افزوده شد و تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، علاوه بر شرکت سهامی بیمه‌ی ایران، ۱۳ شرکت بیمه‌ی خصوصی و دو نمایندگی خارجی در صنعت بیمه‌ی ایران فعالیت می‌کردند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شورای انقلاب در ۴ تیرماه ۱۳۵۸همه‌ی شرکت‌های بیمه‌ی ایرانی را ملی اعلام کرد و بر پایه‌ی اصل ۴۴ قانون اساسی، همه‌ی کارهای بیمه‌ای زیر نظر دولت قرار گرفت. هم‌چنین در سال‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱، تنها سه شرکت بیمه‌ی ایران، آسیا و البرز مجوز صادر کردن بیمه‌نامه را دریافت کردند. سپس در سال ۱۳۶۷ از ادغام ده شرکت بیمه‌ای دیگر، شرکت بیمه‌ی دانا پدید آمد. از سال ۱۳۷۳ نیز، شرکت بیمه‌ی توسعه‌ی صادرات کار خود را آغاز کرد و شمار شرکت‌های بیمه به پنج شرکت دولتی رسید.



منبع:
۱. دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه(واژه‌ی بیمه)، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷
۲. مصاحب، غلام‌حسین. دایره‌المعارف فارسی(مقاله‌ی بیمه). انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵
۳. محبوبی اردکانی، حسین. تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران. انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۶۴
۴. متولی، مهرشید. بیمه(از مجموعه مقاله‌های فرهنگ‌نامه‌ی کودک و نوجوان، به کوشش توران میرهادی)، شرکت تهیه و نشر فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان، چاپ سو.م ۱۳۸۳
۵. پارکر، برتاموریس. فرهنگ‌نامه(مقاله‌ی بیمه). رضا اقصی و همکاران. شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۴۶
۶. هونکه، زیگرید. فرهنگ اسلام در اروپا، ترجمه‌ی مرتضی رهبانی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم ۱۳۷۳
۷. نصر، سید حسن. علم و تمدن در اسلام، انتشارات خوارزمی، چاپ دوم ترجمه‌ی فارسی ۱۳۵۹ ۸. محمدی‌ ملایری، محمد. تاریخ و فرهنگ ایران(پیوست‌ها۱) انتشارات توس، ۱۳۷۹
۱. Children,s Encyclopedia Britanica. ۱۹۹۵
۲. Encyclopedia Americana. ۱۹۹۸
۳. Compton,s Encyclopedia. ۱۹۹۵
منبع: جزیره دانش