اندیشه بیمه در سده هاى میانى

در قرون وسطى میان یونانى ها و رومى ها معمول بود که بازرگانان با وثیقه گرفتن کشتى و کالا وامی، با بهرهٔ زیاد، به دریانوردان و حمل و نقل کنندگان کالا مى دادند. شرط بازپرداخت اصل و بهرهٔ وام مذکور فروش کالاها و مراجعت کشتى از سفر بود و چنانچه کشتى در امواج دریا و طوفان غرق مى شد وام دهنده حق مطالبهٔ وام خود را نداشت و طلب او سوخت مى شد. برعکس، چنانچه کشتى و کالا سالم به مقصد مى رسیدند و اجناس به فروش مى رفت وام دهنده نه تنها اصل وام خود را دریافت مى کرد بلکه، براى جبران ریسکى که به عهده گرفته بود، سهم و بهرهٔ جالبى نصیب او مى شد. حداقل این بهره ۱۵ درصد و حداکثر آن ۴۰ درصد بود. هرچند این عمل را مقدمهٔ بیمهٔ باربرى دانسته اند ولى در واقع این عمل نوعى صرافى بوده است و با بیمه خیلى فرق دارد. زیرا در فن بیمه، حق بیمه قبل از تحقق و شروع خطر بین دوطرف تعیین و توافق مى شود در حالى که طبق این رسم، حق تضمین و هزینهٔ قبول ریسک (بهره) بعد از پایان خطر وصول مى شد و چه بسا به علت غرق کشتى یکسره وصول نمى شد مضاف بر اینکه مبلغ دریافتى بابت تضمین خطر هم تناسبى با ریسک قبول شده نداشت.

روحانیان و کلیسائیان، که در این زمان تنها قدرت حاکم و انحصارى جامعه بودند، این عمل را رباخوارى به شمار آوردند و پاپ گرگوار نهم، در ۱۲۲۷ میلادی، ضمن فرمانى آن را منع و تحریم کرد. براى گریز از این منع و تحریم، بازرگانان و سوداگران شکل قضیه را تغییر دادند و ترتیبى اتخاذ کردند که به موجب آن با دریافت مبلغى که پیشاپیش بین دوطرف معین مى شد خسارت یا از بین رفتن کشتى کالا را تضمین مى کردند و به عهده مى گرفتند. این فرمول جدید دیگر متضمن مشارکت وام دهنده در منافع حاصل از فروش کالاها نبود زیرا ضامن پیشاپیش مبلغى بابت تعهد و تضمین خود دریافت مى کرد. این عمل مقدمهٔ بیمهٔ دریائى بود و بیمهٔ حمل و نقل از همین جا شکل گرفت و اولین قرارداد بیمهٔ دریائى در اوایل قرن چهاردهم در ایتالیا (بندر جنوا) منعقد شد.(L' assurance Tome IL' ENA, Paris, 1960);ولى باید توجه داشت که در قرون وسطى شرکت هاى معاضدت و مشارکت متقابل نیز وجود داشته است که رژیم فئودالیتهٔ آن زمان تشکیل آنها را تسهیل و تسریع مى کرده است. چنانکه مجامعى به نام ژیلد (Gildes) را افراد یک صنف و حرفه مانند پیشه وران و کسبه و هنرمندان و... براى کمک و معاضدت به یکدیگر به وجود آوردند.

ژیلدهاى آنگلوساکسون صندوقى تشکیل داده بودند که از محل وجوه ثابت پرداختى اعضاء اداره مى شد و در صورت بروز آتش سوزی، دزدی، سیل، مرگ و میر حیوانات و سایر حوادث، از محل وجوه صندوق مذکور، به اعضاءِ خود کمک مى کردند. کلیسا، که کمک و معاضدت را وظیفه اى دینى و اخلاقى مى دانست، تشکیل این مجامع را ترغیب مى کرد. حتى پاپ الکساندر سوم در سال ۱۱۰۰ میلادى تشکیل مجامعى را با هدف حمایت از اموال کلیسا و روحانیان و نظامیان و کسبه و... در مقابل سرقت اجبارى کرد و جمعیت هاى مذهبى و نیکوکار به پیروى از این فکر، براى حمایت از اعضاءِ خود و کمک به آنها در اتفاق هاى ناگوار، مجامعى تشکیل دادند.

بنابراین ملاحظه مى شود که ایده یا تفکر بیمه در قرون وسطى شکل گرفته است. در واقع توسعهٔ زندگى اقتصادی، به ویژه رونق تجارت در اروپا، بازرگانان و بانکداران را به جست و جوى وسیلهٔ تأمین براى حفظ و حمایت سرمایه هاى خود ترغیب کرده است. البته آنچه بین بازرگانان و بانکداران معمول و مرسوم بود بیمه به صورت امروزى نبود بلکه قراردادها و نوشته هائى بود که از طریق تضمین و تعهد، تسکین و آرامش خاطرى به بازرگانان و بانکداران و دریانوردان آن زمان مى داد. به موجب این قراردادها و نوشته ها ابتداء فروشندهٔ کالا قبول ریسک مى کرد و در ازاءِ دریافت بهرهٔ سنگینى متعهد مى شد که کالا را صحیح و سالم در مقصد تحویل دهد. بعدها تحویل گیرندهٔ کالا یا خریدار که در مبداء جنس را تحویل مى گرفت و بهاءِ کالا مى پرداخت، خسارت وارد به کالا را خود آن به عهده مى گرفت. در واقع، بعد از منع و تحریم وام روى کشتى و کالا (وام دریائی) بازرگانان به این فکر افتادند که قبل از حرکت کشتی، فروشنده مبلغ مقطوعى به خریدار بدهد و بدین ترتیب خریدار خود خسارت را به عهده مى گرفت و به صورت بیمه کننده یا بیمه گر در مى آمد. بدین منوال بیمه ٔ دریائى به صورت، اولین رشتهٔ بیمه در اروپا، به وجود آمد و به تدریج طى قرن ها رشد و رونق پیدا کرد و مقررات و ترتیب هائى براى تنظیم این پدیده وضع شد. اولین قرارداد بیمهٔ دریائى که در آرشیو شهر ژن در ایتالیا پیداشده به تاریخ ۱۳۴۷ میلادى است.

در سال ۱۴۳۵ در اسپانیا، به موجب فرمان بارسلن، مقرراتى در خصوص قرارداد بیمهٔ دریائى وضع شد که بعدها این مقررات در ایتالیا و هلند و انگلستان مورد استفاده و عمل قرار گرفت. در فرانسه کلبرت، صدراعظم فرانسه، در سال ۱۶۸۱ مقررات بیمهٔ دریائى را تنظیم و تدوین کرد که بعدها این مقررات در سال ۱۸۰۷ در قانون تجارت ناپلئون گنجانده شد و به صورت منشور بیمهٔ دریائى فرانسه درآمد. اولین شرکت بیمهٔ دریائى در سال ۱۴۲۴ در شهر ژن ایتالیا به وجود آمد و چند سال بعد در انگلستان مجمعى مرکب از بازرگانان فعال در بیمهٔ دریائى به وجود آمد. اولین کنفرانسى که براى تدوین قوانین بیمه هاى دریائى تشکیل شد در سال ۱۸۸۷ در بندر آنورس بدر بلژیک بود و چون در عمل بیمه گران نارسائى ها و کاستى هائى را در این مقررات و قانون ها مشاهده کردند ناگزیر در سال ۱۸۹۸ در استکهلم کنفرانس دیگرى مرکب از کارشناسان و متخصصان فن تشکیل و مقرراتى تدوین شد که اکثر آنها هنوز قابل اجراء است. بیمه هاى حمل و نقل خشکى خیلى دیرتر در قرن هیجدهم با پیدایش ماشین و وسایل حمل و نقل موتورى به وجود آمد. غیر از بیمهٔ ردیائى رشته هاى دیگر بیمه اى به تدریج به وجود آمدند.

منبع: سایت آفتاب