ساختار بازار بیمه ایران

قبل از پیروزی انقلاب ایران چهار گروه شرکت بیمه براساس نوع مالکیت در ایران فعالیت داشتند که به ترتیب عبارتند از شرکت سهامی بیمه ایران (دولتی )،شرکت سهامی خصوصی (با سرمایه ملی )،شرکت سهامی چند ملیتی (سرمایه مختلط ) و دو نمایندگی خارجی به نام یورکشایر واینگستراخ که بخش کوچکی از کل پرتفوی بازار را در اختیار داشتند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شورای انقلاب در تاریخ 4/4/1358 با صدور مصوبه ای صنعت بیمه کشور را ملی اعلام کرد. مطابق ماده یک این مصوبه ((به منظور حفظ حقوق بیمه گذاران و گسترش صنعت بیمه در سراسر کشور و گماردن بیمه به خدمت مردم از تاریخ تصویب این قانون کلیه موسسات بیمه کشور ضمن قبول اصل مالکیت مشروع مشروط ملی اعلام می شود.))در نتیجه از پانزده موسسه بیمه دوازده شرکت بیمه خصوصی ملی و دو نمایندگی خارجی منحل شدند .به منظور پیشبرد مفاد مصوبه فوق اداره امور شرکتهای بیمه ملی شده به عهده مجمع عمومی مشترکی مرکب از وزرای بازرگانی،امور اقتصادی و دارائی ،کار و امور اجتماعی ،بهداری و برنامه و بودجه گذاشته می شود. از نقطه نظر اجرائی نیز امور به هیات مدیره مشترکی مرکب از نمایندگان وزرای فوق الذکر و مدیر عامل شرکت سهامی بیمه ایران و رئیس کل بیمه مرکزی ایران محول می شود. پس از بررسیهای به عمل امده داده و بقیه فقط به انجام تعهدات گذشته و پرداخت خسارت معوقه بپردازند.

قانون اداره امور شرکتهای بیمه.در سال 1367 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید به موجب این قانون شرکتهای بیمه ایران،اسیا و البرز و دانا به صورت سهامی اداره می شوند. مجاز به انجام انواع عملیات بیمه ای در بخشهای دولتی تعاونی و خصوصی می باشند به استثنای شرکت سهامی بیمه دانا که صرفا در قسمت بیمه های اشخاص فعالیت خواهد داشت. شرکتهای بیمه ای که قبل از انقلاب فعالیت داشتند و عملیات انها قبلا متوقف شده بود در بیمه دانا ادغام گردیدند . کلیه سهام شرکتهای بیمه ایران،اسیا،البرز و دانا طبق این قانون متعلق به دولت بوده هر یک از شرکتها دارای اساسنامه ای جدا گانه شدند. مدیر عامل و اعضاء هیات مدیره شرکتهای بیمه با پیشنهاد وزیر امور اقتصادی و دارائی و تصویب مجمع عمومی انتخاب و با حکم وزیر امور اقتصادی و دارائی منصوب می شوند و عزل مدیر عامل و اعضاءهیات مدیره شرکتهای بیمه با پیشنهاد هر یک از اعضاءمجمع عمومی و تصویب مجمع با حکم وزیر امور اقتصادی و دارائی انجام می گیرد. رئیس کل بیمه مرکزی ایران بدون حق رای در جلسات مجمع عمومی شرکتهای بیمه ،حضور می یابد. شرکتهای بیمه ایران،اسیا ،البرز و دانا با رعایت قانون تاسیس بیمه مرکزی ایران و بیمه گری و قانون اداره امور شرکتهای بیمه طبق مقررات اساسنامه مربوط اداره خواهند شد و در موارد پیش بینی نشده مشمول قانون تجارت می باشند و در صورتی تابع مقررات عمومی مربوط به دولت و موسساتی که با سرمایه دولت تشکیل شده،می گردند که در مقررات مزبور صراحتا از آنها نام برده شده باشد. در سالهای اخیر تعداد قابل توجهی شرکت بیمه توسط بخش خصوصی تاسیس شده است که فضای بیمه کشور را تقریبا رقابتی نموده است جدول A1 نها دها و شرکت های فعال در بازار بیمه ایران را نشان می دهد :



جدول A1   - نهاد های فعال در بازار بیمه ایران

بیمه مرکزی ایران
قانون تاسیس بیمه مرکزی ایران و بیمه گری در تاریخ 30/3/1350 به تصویب رسید و تغییرات مهمی را در نحوه نظارت بر موسسات بیمه موجب شده بدین ترتیب برای اولین بار در ایران امور بیمه گری منجمله نظارت بر موسسات بیمه ،تاسیس شرکتهای جدید و هدایت امر بیمه و غیر تحت ضوابط قانونی کامل در امد. از انجائی که اکثر بیمه گذاران با امور بیمه اشنائی کافی ندارند قسمتی از وظایف بیمه مرکزی ایران به این امر اختصاص یافته است.در ماده یک این قانون امده است که ((به منظور تنظیم و تعمیم و هدایت امر بیمه در ایران و حمایت بیمه گذاران و بیمه شدگان و صاحبان حقوق انها همچنین به منظور اعمال نظارت دولت بر این فعالیت موسسه ای به نام بیمه مرکزی ایران طبق مقررات این قانون به صورت شرکت سهامی تاسیس می گردد. ))
الف_وظایف و اختیارات
بیمه مرکزی ایران دارای وظایف و اختیارات زیر است:
1_تهیه ائین نامه ها و مقرراتی که برای حسن اجرای امر بیمه در ایران لازم باشد با توجه به مفاد این قانون.
2_تهیه اطلاعات لازم از فعالیت های کلیه موسسات بیمه که در ایران کار می کنند.
3_انجام بیمه های اتکائی اجباری
4_قبول بیمه های اتکائی اختیاری از موسسات داخلی یا خارجی
5_واگذاری بیمه های اتکائی به موسسات داخلی یا خارجی در هر مورد که مقتضی باشد
6_اداره صندوق تامین خسارتهای بدنی و تنظیم ائین نامه،موضوع ماده 10 قانون بیمه اجباری مسئولیت مدنی دارندگان وسائل نقلیه موتوری زمینی در مقابل شخص ثالث مصوب دی ماه 1347
7_ارشاد و هدایت و نظارت بر موسسات بیمه و حمایت از انها در جهت حفظ سلامت بازار بیمه و تنظیم امور نمایندگی و دلالی بیمه و نظارت بر امور بیمه اتکائی و جلوگیری از رقابت های مکارانه و نا سالم. بیمه مرکزی ایران ملزم به حفظ اسرار موسساتی است که به موجب این قانون حق نظارت بر انها رادارا می باشد و به هیچ وجه نباید از اطلاعاتی که در جهت اجرای این قانون به دست می اورد جز در مواردی که قانون معین می نماید استفاده کند.

ب_ ارکان بیمه مرکزی ایران
بیمه مرکزی ایران ارکان زیر است :
1-مجمع عمومی
2-شورای عالی بیمه
3-هیات عامل
4-بازرسان

مجمع عمومی بیمه مرکزی ایران مرکب ازوزیر امور اقتصادی و دارائی وزیر بازرگانی ، وزیر کار و امور اجتماعی است. قانونگذار بیمه مرکزی ایران را حامی بیمه گذار و بیمه گر قرار داده است این سازمان نیز با تنظیم و تدوین شرایطعمومی و آئین بیمه گری و تهیه فرم بیمه نامه های یکسان و تعرفه نرخ کار بیمه گر را د رانتقال اطلاعات در حد قابل قبولی تسهیل می کند و موسسات بیمه گری نیز با تهیه آمار نتیجه فعالیت خودو ارائه به بیمه مرکزی ایران می توانند این این سازمان را در انجام وظایف قانونی خود یاری دهند . در همین راستا وظایف بیمه مرکزی ایران از طریق دادن اطلاعات متقابل به بیمه گذاران برای شناسائی تعهدات بیمه گر از طریق مصوبات شوای عالی بیمه به صورت زیر انجام می پذیرد :
1-تنظیم بیمه نامه های هم شکل با درج شرایط عمومی درآن با زبان ساده و قابل درک بیمه گذاران
2- تنظیم تعرفه نرخ بیمه متحدالشکل برای خطرات یکسان
3-ایجاد مراکز جهت تعلیم فن بیمه و دادن اطلاعات فنی به بیمه گذاران
4-انتشار نشریه تخصصی برای هر چه بیشتر شناساندن امر بیمه .
- قرار دادن تقدم شرایط خصوصی ( که بیمه گذار تعیین می کند ) بر شرایط عمومی و کلوزها .

ج – شورای عالی بیمه
طبق ماده 10 قانون تاسیس بیمه مرکزی ایران و بیمه گری شورای عالی بیمه از اشخاص زیر تشکیل می شود :
1-رئیس کل بیمه مرکزی ایران
2-معاون وزارت امور اقتصادی و دارائی
3-معاون وزارت بازرگانی
4-معاون وزارت کار و امور اجتماعی
5-معاون وزارت تعاون
6-مدیر عامل شرکت سهامی بیمه ایران
7-مدیر عامل یکی از موسسات بیمه به انتخاب سندیکای بیمه گران ایران
8-یک نفر کارشناس امور حقوقی به انتخاب مجمع عمومی
9-یک کارشناس در امورر بیمه به انتخاب مجمع عمومی
10-یک نفر مطلع در امور بیمه به انتخاب رئیس اطاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران.
وظایف شورای عالی بیمه به شرح ذیل است:
1-رسیدگی و اظهار نظر نسبت به صدور پروانه تاسیس یا لغو پروانه موسسات بیمه طبق مقررات این قانون و پیشنهاد آن به مجمع عمومی
2-تصویب نمونه ترازنامهکه باید مورد استفاده موسسات بیمه قرار گیرد.
3-تعیین انواع معاملات بیمه و شرایط عمومی بیمه نامه ها و نظارت بر امور بیمه های اتکائی
4-تعیین کارمزد و حق بیمه مربوط به رشته های مختلف بیمه مستقیم
5-تصویب آیین نامه های لازم برای هدایت امر بیمه و فعالیت موسسات بیمه
6-رسیدگی و اظهار نظر نسبت به گزارش بیمه مرکزی ایران درباره عملیات فعالیتهای موسسات بیمه ایران که حداقل هر 6 اماه یک بار باید تسلیم شود.
7-اظهار نظر درباره هر گونه پیشنهاد که از طرف رئیس شورای عالی بیمه به آن ارجاع می شود
8-انجام سایر وظایفی که این قانون برای آن تعیین نموده است.

نمایندگی بیمه
آئین نامه شماره 28 مصوب مورخ 9/6/1371 شورای عالی بیمه نمایندگی بیمه را چنین تعریف کرده است.: نماینده بیمه که در این آئین نامه اختصارا ( نماینده ) نامیده می شود شخصی است حقیقی یا حقوقی که با توجه به قوانین و مقررات و مفاد این آئین نامه مجاز به عرضه خدمات بیمه ای به نمایندگی از جانب شرکت بیمه طرف قرارداد خواهد بود.
مقررات این آین نامه شامل نمایندگانی است که خدمالت بیمه ای در داخل کشور عرضه می نمایند . نمایندگی بیمه طبق مقررات این آئین نامه از طرف شرکتهای بیمه به اشخاص واجد شرایط اعطاء می گردد نمایندگی بیمه برای مدت یک سال اعطاء می گردد و به شرط ارائه اظهار نامه مالیاتی آخرین دوره مالی نمایندگی ، تمدید خواهد شد . شرکت بیمه می تواند در رشته های بیمه اشخاص ، اموال و مسئولیت اعطاء نمایندگی نماید.
بخشی از حقوق و تکالیف شرکت بیمه و نماینده
*شرکت بیمه موظف است قرارداد و پروانه نمایندگی بیمه را طبق نمونه ای که توسط بیمه مرکزی ایران تهیه می شود تنظیم
و صادر نماید.
*شرکت بیمه مکلف است بخش نامه ها و دستورالعمل های لازم در رابطه با فعالیت نمایندگی را بموقع به نماینده یا نمایندگان
خود ابلاغ نماید.
*شرکت بیمه موظف است نام نماینده خود را در بیمه نامه ای که بنا به پیشنهاد او صادر می شود درج نماید.
*نماینده مکلف است اطلاعات لازم درباره بیمه مورد پیشنهاد ، از جمله : نرخ ، شرایط ، استثنائات و تعهدات بیمه گر و بیمه
گذار را با رعایت بخش نامه ها و دستورالعمل های مربوط به بیمه گذار ارائه نماید.
*نماینده به منظور تامین و تضمین حقوق و مطالبات بیمه گذاران ، بیمه شدگان شرکت بیمه و یا ذینفع بیمه نامه موظف به تودیع تضمین به نفع شرکت بیمه مربوطه می باشد.
*شرکت بیمه مکلف است در صورت لغو نمایندگی ؛ مرتتب را به نحو مقتضی به اطلاع بیمه گذاران مربوطه برساند .
*نماینده مسئول جبران خسارات مستیم و یا غیر مستقیم ناشی از عمد ، تقصیر غفلت و یا قصور خود ، کارکنان و بازاریابهای تابعه در رابطه با عملیات بیمه ای موضوع قرارداد نمایندگی می باشد در هر حال مفاد این ماده نافی مسئولیت شرکت بیمه در برابر بیمه گذار نخواهد بود.
*پرداخت حق بیمه به نماینده در حکم پرداخت حق بیمه به شرکت بیمه می باشد
*نماینده مکلف است حق بیمه دریافتی را اعم از وجه نقد یا چک حداکثر تا پایان وقت اداری روز دریافت ، به صندوق شرکت بیمه طرف قرارداد یا به حساب بانکی شرکت مزبور تحویل و واریز نماید. طرفین می توانند در قرارداد نمایندگی به نحو دیگری به توافق نمایند.
*شرکت بیمه نبایستی تقاضای صدور بیمه نامه ای را که به وسیله یکیاز نمایندگان خود ارائه می شود از طریق دیگری اعم از مستقیم یاغیر مستقیم قبول نماید مگر با موافقت بیمه گذار .
* در صورتی که شرکت بیمه پیشنهاد نماینده ای را رد نماید، نمی تواند همان پیشنهاد را از طریق دیگری اعم از مستقیم یا غیر مستقیم قبول نماید.
-اگر چند نماینده برای یک نوع بیمه نرخ و شرایط خواسته باشند ، شرکت بیمه موظف است نرخ و شرایط یکسان اعلام نماید.
*شرکت بیمه مکلف است کارمزد نماینده خود را به میزن پیش بینی شده در قرارداد نمایندگی پرداخت نماید مشروط بر اینکه از حداکثر میزان تعیین شده در مصوبات شورای عالی بیمه تجاوز ننماید.
*بیمه نامه هائی که از طرف یا به پیشنهاد نماینده توسط شرکت بیمه صادر می شود پرتفوی نماینده خواهد بود.

کارگزاران یا دلالان بیمه Insurance Brokers :
دلالان بیمه همانند نماینده بیمه هیچگونه مسئولیتی در مورد خطرات بیمه شده ندارد بلکه به عنوان واسطه بین بیمه گر و بیمه گذار عمل می نماید فعالیت دلال بیمه در کل بازار بیمه است نه برای یک بیمه گر خاص بنابراین نقش او با نقش نماینده بیمه که نمایندگی از یک بیمه گر و یا چند بیمه گر دارد متفاوت است فعالیت دلال بیمه بسیار با اهمیت تلقی می گردد . در اهمیت فعالیت دلال بیمه همین بس که صدرصد عملیات بیمه گری لویدز از طریق دلالان بیمه است و 60 درصد کل بازار داخلی و خارجی کشور انگلیس از طریق دلال انجام می گردد . به عنوان یک واسطه این دلال بیمه است که با نیازهای بیمه گذار اعم از بیمه گذاران حقیقی و حقوقی آشنا شده و برای تهیه پوشش مناسب برای مشتری خود با بهترین شرایط خود به بیمه گران متعددی مراجعه می کند تا بهترین پوشش بیمه ای را با مناسبترین حق بیمه فراهم نماید . دلال به جامعه بیمه گذاران از بیمه نزدیکتر است بنابراین اولین شخص است که با تقاضای جدید بیمه ای آشنا می شود.به همین خاطر با توجه به دانش فنی و تجربیات خود می تواند طرف بحث و مشورت بیمه گران قرار گیرد که چه نوع تامین بیمه ای برای ریسکهای جدید با حق بیمه معقول مناسب است.
در این راستا او کمک موثری در جهت رشد صنعت بیمه کشور و رفع نیازهای جدید جامعه بیمه گذار محسوب می گردد . به نظر می رسد که دلال نماینده بیمه گذاری باشد که خدمات بیمه ای را به او عرضه می دارد به هر حال دستمزد و هزینه های دلال از محل کارمزدی ، تامین می شود که از بیمه گر دریافت می نماید. میزان کارمزد در صورت درخواست بیمه گذار باید به اواعلان شود. اگر کارمزدی که دلال از بیمه گر دریافت می کند تکافوی هزینه های اداری او را نکند ، او می تواند مبلغی مازاد بر کارمزد از بیمه گذار بخواهد چنین درخواستی باید قبل از شروع بیمه تحت صورتحساب جداگانه ای به بیمه گذار اعلام شود . وظیفه دلال نه تنها تهیه بهترین تامین بیمه ای با شرایط مساعد برای مشتری می باشد بلکه در صورت تحقق حطر مورد بیمه نیز مشتری انتظار دارد دلال او نهایت تلاش خود را به کار برد تا طبق شرایط قرارداد خسارات واقعی خو را در مدت معقول از بیمه گری که او واسطه تنظیم قرارداد بیمه بوده دریافت نماید. دلال بیمه وظیفه ندارد برای دریافت خساراتی که تحت پوشش قرار داد بیمه نمی باشد تلاش نماید بلکه محدودیت فعالیت او در چها رچوب بیمه نامه ای است که به واسطه او تنظیم شده مثلا" بیمه گذار نمی تواند انتظار داشته باشد که دلال برای دریافت خسارتی که بیمه نشده است از شخص ثالث مقصر حادثه ئدر تصادف وسیله نقلیه موتوری تلاش نماید . البته طرفین می توانند برای چنین خدماتی که دلال می تواند ارائه نماید توافق نمایند . در صورت چنین توافقی دلال باید قبل از شروع به کار میزان حق الزحمه خود را تعیین و به مشتری اعلام کند تا د رصورت توافق او شروع به فعالیت نماید .

دلال بیمه در بازار بیمه ایران موضوع آئین نامه شماره 6 مصوب شورای عالی بیمه :
- دلال رسمی شخصی است که در مقابل دریافت کارمزد واسطه انجام معاملات بیمه بین بیمه گذار و بیمه گر بوده و شغل معمولی او عرضه بیمه باشد . دلال رسمی بیمه باید دارای پروانه دلالی بیمه باشد .
- دلال رسمی بیمه بازرگان شناخته می شود و باید طبق قانون و مقررات جاری معاملات مربوط را در دفاتر ثبت نماید .
- پروانه دلالی رسمی بیمه طبق مقررات این آئین نامه از طرف بیمه مرکزی ایران صادر و به اشخاص حقیقی و حقوقی واجد شرایط داده می شود .
- پروانه دلالی رسمی بیمه برای رشته بیمه های زندگی و یا سایر انواع بیمه که در آن ذکر شده باشد معتبر است .
دلال رسمی بیمه باید تکالیف مقرر در قانون تجارت و آئین نامه های مربوط و قانون تاسیس بیمه مرکزی و بیمه گری وآئین نامه های مصوب شورای عالی بیمه و دستورالعمل های بیمهخ مرکزی و قانون راجع به دلالان را رعایت نموده و برخلاف آنها عملی انجام ندهد .
دلال رسمی بیمه مسئول عملیات و جبران خسارات ناشی از تقصیر ، غفلت و یا قصور خود و بازار یاب ها و کارکنان خود در امور مربوط به دلالی بیمه می باشد . دلال رسمی بیمه ملزم به حفظ اسرار و اطلاعاتی است که به مناسبت شغل خود به دست می آورد . باید ازرقابت مکارانه و ناسالم با دلال و یا دلالان رسمی بیمه دیگر و از انجام تبلیغات سوء علیه موسسات بیمه خودداری کند . دلال رسمی بیمه حق دریافت خسارت از بیمه گر را ندارد و موسسات بیمه موظفند خسارت را در وجه بیمه گذار یا ذینفع یا به حواله کرد پرداخت نمایند .دلال رسمی بیمه حق ندارد از خسارتی که بیمه گر به بیمه گذار می پردازد مبلغی به هر عنوان دریافت دارد .