| چرا مقدار دیه در ماههای حرام، بیشتر میشود |
 |
| مقالات - مقالات حقوقی |
چرا مقدار دیه در ماههای حرام، بیشتر میشود؟افزایش دیه در ماههای حرام شکی نیست که هر جرمی از هر مجرمی با عمد و اختیار، استحقاق جریمه و مجازات را دارد و از سوی دیگر، همه مجرمان، یکسان نیستند و بدون شک، شرایط زمانی، مکانی، روانی و ویژگیهای دیگر آنها تفاوت دارد. به همین دلیل، امروزه در تمام قوانین جهان، اموری را با عنوان عوامل تشدید و تخفیف، در کنار قوانین کیفری و جزایی قرار می دهند؛ مثلاً بیماری روانی را عامل تخفیف و تکرار در جرم را عامل تشدید میدانند. اسلام نیز از چهارده قرن پیش، عوامل تشدید و تخفیف را به صورتی جامع و جالب، هم در مجازاتهای دنیوی و هم در مجازاتهای اخروی، پیشبینی کرده است. در یک بررسی ساده، معلوم میشود که در اسلام، عوامل تخفیف از عوامل تشدید، بیشترند و این به خاطر آن است که اساس دین اسلام، بر رحم و عاطفه و هدفش، مهرورزی و هدایت است. یکی از عوامل تشدید مجازات در اسلام، مکان و زمان جرم است؛ چنانچه جرمی در مکه مکرمه رخ دهد، مجازات، به علت قداست مکان مکه مکرمه، شدیدتر است. همچنین مجازات در ماههای حرام (ذیقعده، ذیحجه، محرم و رجب)، به علت قداست آنها، بیشتر است.(1) این نوع مجازات، به خوبی نشان میدهد که اهمیت جرم، تنها مربوط به جنبه ذاتی آن نیست؛ بلکه خصوصیات زمانی و مکانی، کاملاً در آن موثر است. از سوی دیگر، بدیهی است که اگر کسی حرمت اماکن و زمانهای مقدس را نگه نداشت، مشخص میشود که روح طغیانگری و جسارت او بیشتر است و چنین فردی، ضرر و خطرش برای جامعه، بیشتر است. در آیات متعددی از قرآن کریم، به مسئله حرمت و قداست این چهار ماه، پرداخته شده است. به نمونههای زیر توجه کنید: «در این چهار ماه، جنگ نکنید؛ امّا اگر به شما تعدّی شد، حق مقابله به مثل برایتان محفوظ است».(2) «حرمت و پاسداشتِ این چهار ماه را با حلال دانستن خشونت و جنگ، از بین نبرید».(3) «اساسِ احترام و عظمت این چهار ماه، منشأ الهی داشته، از اراده او برخاسته است».(4) «اگر توصیههایی را که گفته شد، رعایت نکنید، در واقع، به خودتان ظلم کردهاید».(5) صرف نظر از سایر مفاهیمی که در این آیات وجود دارد، منظور واقعی این آیات، آن است که بشر را متوجه حرمت و عظمتِ زمان (در قالب این چند ماه) کرده، به او بگوید که فایده این ارجگذاریها، به خودت برمیگردد. علاوه بر این، همان طور که حفظ حریمها، شایسته قدردانی و ثواب است، طغیانگریها و هنجارشکنیها هم، مجازات در پی دارد. حکمتها و عوامل حکم 1. اراده انسان بر کردارش اثر میگذارد. خود اراده نیز از ذهنیتها تبعیت کرده، اثرپذیری میکند. وقتی این تفکر در جامعه حاکم باشد که قتل، حرام و مستحق مجازات (دیه) است، دیگر به این زودیها، به حریم خون و حیاتِ انسانها، تعرض نمیشود و اکثریت افراد تلاش میکنند تا خویشتنداری کنند و متعرض جان و حیات دیگران نشوند. حال اگر این ذهنیت و تفکر، شدت بیشتری پیدا کند و افراد دریابند که در بعضی زمانها - مثل چهار ماه حرام - و در برخی مکانها - مثل مکه - این مجازات، تشدید میشود، خود به خود، ارادهها بیشتر کنترل میشود و سعی مضاعفی در خویشتنداری و رعایت احتیاط میشود. بنابراین، شدت حکم دیه در ماههای حرام، موجب تشدید مراقبتهای روانی شده، با ایجاد تعادل ذهنی، روانی و کرداری، آمار قتل، جنایت، دعوا و بیاحتیاطی، کاهش مییابد. بنابراین، حکم دیه، به اهرمی بازدارنده در برابر غضبها، خطاها و هنجارشکنیها تبدیل میشود. در تفسیر آیه 2 سوره مائده، چنین آمده است: «مواظب باشید تا با زنده کردنِ ذهنیتهای منفی (و هر چند واقعیتدار)، زمینههای سوق به تعدی و انتقام پدید نیاید و شما به جای این که دست به هم بدهید تا از همدیگر انتقام بگیرید، باید دست اتحاد در راه نیکیها و تقوا به یکدیگر بدهید؛ نه این که به پشتیبانی از هم، آن هم به قصدِ همکاریهای شرارتبار و دردسرساز بپردازید».(6) 2. یادآوری حرمت و احترامِ زمان و توصیه به عدم جنگطلبی و استمرار به جنگ و سرانجام، تهدید به مضاعف شدنِ مجازات دنیوی و اخرویِ در این مناسبتها، بسترسازی برای آتشبس در جنگهای بینالمللی و درگیریهای داخلی است. به بیان دیگر، ساز و کار یاد شده، روش اسلام برای دعوت به آرامش و صلح در سطح کلان (بین کشورها) و خُرد (میان مردم و خردهفرهنگها) است و این مضاعف شدنِ دیه، روشی برای جلوگیری از جنگ، از طریق راهبردهای مالی است. 3. ارجگذاری به حرمت ماههای حرام و اتخاذ روش حقوقی - مالی ویژه، تلاش در جهتِ پاسداشتِ آداب و رسوم صحیحی است که ریشه در وحی داشته، در بین مردم نهادینه شده، جزء فرهنگ آنها شده است؛ زیرا این ماهها از دیرباز، حرمت داشتهاند. بعضی از مفسران، تحریم جنگ در این چهار ماه را از زمان حضرتِ ابراهیم علیهالسلام میدانند؛ چنان که در عصر جاهلیت عرب نیز این حرمت به عنوان یک سنت، به قوت خود باقی بود؛ هر چند آنها طبقِ امیال و هوسهای خود، گاهی جای این ماهها را تغییر میدادند؛ ولی در اسلام، این حکم، همواره ثابت و تغییرناپذیر است. از برخی روایات استفاده میشود که تحریم جنگ در این چهار ماه، علاوه بر آیین حضرت ابراهیم علیهالسلام، در آیین یهود، مسیح و سایر آیینهای آسمانی نیز بوده است.(7) به این ترتیب، روشن میشود که پیشبینی افزایش دیه قتلها، راهکاری برای حفظِ سنتهای حسنه و مصلحتآفرین است. 1. طبق تصریح روایات و نظر فقیهان، کسی که در ماه حرام مرتکب قتل شود، موظف است تمام مقدار دیهای را که در سایر ماهها پرداخت میشود، پرداخت کند و علاوه بر آن، به مقدار یک سوم دیه نیز بر آن بیفزاید و دو ماه پی در پی از ماههای حرام را نیز روزه بگیرد؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 19، ص 149. 2. بقره، آیه 194. 3. مائده، آیه 2. 4. همان، آیه 97. 5. توبه، آیه 36. 6. تفسیر نمونه، ج 4، ص 250، 7. تفسیر نمونه، ج 7، ص 405 |
