قراردادهای اختیار معامله (OPTION) ابزاری در مدیریت ریسک

مازیار یوسفی‌زاد
بازیگران بازارهای اقتصادی و سرمایه‌گذاری همواره با ریسک‌ها و مخاطرات ناشی از نوسانات بازار مواجه هستند. این نوسانات و عدم اطمینان از وضعیت آینده گاه باعث زیان‌های شدید به این بازیگران و حتی خروج آنان از بازار و عدم رغبت سایرین به ورود به این عرصه شده است. فعالان بازار از دیرباز به دنبال یافتن راهکارهایی برای مدیریت ریسک و ایجاد آرامش خاطر در فعالان بازار از کنترل بیشتر بر ارزش سرمایه‌گذاری طی نوسانات و التهابات بازار بوده‌اند.

به منظور پاسخگویی به این نیاز بازار، انواع اوراق مشتقه طراحی شده است. این اوراق مجموعه‌ای از ابزارهای قابل معامله در بورس یا خارج از آن هستند که قیمت آنها تابعی از قیمت و شرایط نوسانی یک دارایی پایه (از جمله سهام، ارز، کالا، نرخ بهره و ...) می‌باشند.
در ابتدا ابزار پیمان آتی (forward) منظور معرفی شد اما محدودیت استفاده و عدم پاسخگویی کافی به نیاز بازار باعث معرفی ابزار جدید قرارداد آتی (future) گشت. اما قرارداد آتی نیز نتوانست تمامی ریسک و عدم اطمینان را از بین ببرد. در نهایت با معرفی ابزار اختیار معامله (option)، ابزار اخیر توانست با نقش بیمه‌ای خود به نحو موثری به رفع مشکلات بازارهای مالی در مدیریت ریسک سرمایه‌گذاری بپردازد.
امروزه در بازارهای معتبر سرمایه در دنیا، ابزارهای مدیریت ریسک به خصوص قراردادهای آتی (future) و اختیار معامله (Option) از اهمیت بسیار زیادی برخوردار هستند و به طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این گونه بازارها و معامله‌گران حرفه‌ای با بهره‌گیری از قابلیت‌های منحصر به فرد این ابزارها، به کنترل بسیار قوی و منعطفی بر روی سرمایه‌گذاری خود دست یافته‌اند.
آگاهی و شناخت از اینگونه ابزارها و در نهایت تعریف و به کارگیری آنها در بازار سرمایه ایران، به بازیگران این بازار نیز امکان کنترل بهتر بر سرمایه‌گذاری خود و به دنبال آن آرامش خاطر بالاتر از ورود و فعالیت در این بازار خواهد داد.
در این مقاله، به اختصار به ابزار اختیار معامله (Option) و قابلیت آن در ایفای نقش بیمه‌ای بر روی سهام پرداخته خواهد شد. اگرچه با توجه به وجوه متنوع و جذاب کارکردهای Option، بررسی سایر قابلیت‌های آن بحث‌های جداگانه‌ای طلب می‌کند که در آینده در سلسله مقالاتی ارایه خواهد شد.
تاریخچه ایجاد اختیار معامله (Option)
بورس اختیار معامله شیکاگو (CBOE) به عنوان اولین بورس اختیار معامله در سال 1973 تاسیس شد. در اولین روز معاملات، (26 آوریل 1973) تنها تعداد 911 قرارداد بر روی 16 سهم مبادله شد. پس از آن، چندین بورس سهام و تقریبا تمامی‌بورس‌های قراردادهای آتی (futures) به استفاده از ابزار اختیار معامله اقدام کردند. بورس اختیار معامله شیکاگو در تمامی‌ این سال‌ها رتبه اول را در حجم مبادلات به خود اختصاص داده است و با استقبال بی‌نظیر بازیگران بازار در سال 2006 با مبادله بیش از 670میلیون قرارداد اختیار معامله به ارزش 15تریلیون دلار و با رشد 44‌درصد نسبت به سال قبل به بالاترین رکورد تاریخ خود رسیده است.
جالب است بدانید که گرچه در ابتدا در کارایی و میزان استقبال از این اوراق تردید وجود داشت، با بالا رفتن تقاضای سرمایه‌گذاری با استفاده از اوراق اختیار معامله، حجم معاملات این اوراق در دهه 1980، از حجم معاملات خود سهام پیشی گرفت که این واقعیت میزان پاسخگویی اختیار معامله به نیازهای بازار را نمایان ساخت. امروزه اختیار معامله نه تنها بر روی سهام بلکه بر روی کالاها و ارزها و بیش از 90 شاخص مختلف از جمله NASDAQ و S&P500 بازار تعریف شده است.
بیان تعاریف و مفاهیم با ارایه چند مثال
اختیار معامله، قراردادی است که به خریدار آن، اختیار (و نه اجبار) خرید یا فروش یک دارایی معین را در قیمت تعیین شده تا (یا راس) یک زمان مشخص اعطا می‌کند. از سوی دیگر فروشنده اختیار معامله اجبار دارد که تا پیش از انقضای مهلت آن، هر زمان که خریدار تمایل به اجرای قرارداد داشت، مفاد قرارداد را اجرا کرده و دارایی معین شده را در قیمت تعیین شده معامله کند. اوراق اختیار معامله از نظر نوع قرارداد بر دو نوع کلی تعریف شده‌اند: اختیار خرید (Call) و اختیار فروش (Put) و از نظر نحوه اعمال نیز بر دو نوع کلی آمریکایی و اروپایی هستند. اختیار معامله آمریکایی در هر زمان تا زمان انقضا قابل اجرا است اما اختیار معامله اروپایی فقط در تاریخ انقضا اجراپذیر است.
برای روشن شدن مطلب بهتر است از یک مثال ساده استفاده کنیم: فرض کنید شما در پایان معاملات روز 15 ژوئن سال 2007 میلادی 1000 سهم شرکت گوگل را با قیمت هر سهم 505 دلار خریداری کرده‌اید. این سرمایه‌گذاری 505 هزار دلاری به طور بالقوه در ریسک کامل قرار دارد و هر گونه خبر منفی راجع به شرکت گوگل (از یک خبر کوچک تا ورشکستگی کامل) شما را در معرض خطر از دست دادن ارزش سرمایه‌گذاری خود قرار می‌دهد. به منظور بیمه کردن این دارایی در برابر نوسانات نامطلوب بازار می‌توان از اختیار فروش (Put Option) استفاده کرد.
از آنجا که هر قرارداد اختیار معامله (در اینجا اختیار فروش) طبق تعریف 100 سهم را کنترل می‌کند، برای بیمه کردن سرمایه‌گذاری مذکور لازم است 10 قرارداد اختیار فروش (مثلا در قیمت تعیین شده 490 و تا سه ماه آینده) خریداری نمود. بدین معنی که با ادغام سرمایه‌گذاری اولیه خرید (1000سهم گوگل) با خرید 10 قرارداد اختیار فروش در قیمت 490 دلار، شما تا سه ماه آینده (زمان انقضای اوراق اختیار فروش) حق خواهید داشت سهام خود را در قیمت 490 دلار به فروشنده این اوراق اختیار فروش، بفروشید. با توجه به قیمت واقعی اختیار فروش سه ماهه گوگل در قیمت 490 دلار در تاریخ یاد شده، خرید این 10 قرارداد اختیار فروش، 20500 دلار (یعنی کمی ‌بیش از 4‌درصد کل سرمایه‌گذاری) برای شما هزینه در برخواهد داشت.
در صورت کاهش قیمت سهام گوگل به قیمتی کمتر از 490 دلار (مثلا 450 دلار) شما می‌توانید از این حق بهره برده و همچنان سهام خود را در قیمت تعیین شده 490 دلار به فروش برسانید و در صورت افزایش قیمت سهام (مثلا 540 دلار)، از حق خود گذشته و سهام را در قیمت بالاتر در بازار خواهید فروخت.
بنابراین در این مثال شما با صرف هزینه در حد 4‌درصد کل سرمایه‌گذاری تا انقضای مهلت اوراق اختیار فروش (سه ماه آینده) فارغ از هر گونه تغییر در بازار یا تغییر در شرکت گوگل از فروش سهام خود در قیمت 490 دلار یا بالاتر مطمئن خواهید بود.
در همین مثال فرض کنید شخصی اعتقاد به سقوط اندک (مثلا 10 درصدی) قیمت سهام شرکت گوگل در آینده‌ای نزدیک دارد دارد. این شخص می‌تواند از قابلیت خاص اختیار معامله به نام Leverage بهره برده و اقدام به خرید 10 قرارداد سه ماهه اختیار فروش (Put) گوگل در قیمت 490 بکند. یعنی این شخص بدون سرمایه‌گذاری عظیم در سهام گوگل، تنها بیمه این سرمایه‌گذاری را خریداری کرده است. خرید 10 قرارداد اختیار معامله مذکور، به این شخص حق فروش 1000 سهم گوگل را در قیمت 490 دلار تا سه ماه آینده، اعطا می‌کند با توجه به مثال قبل برای خرید این 10 قرارداد 20500 دلار هزینه لازم است.
در صورت افت حدودا 10 درصدی سهام گوگل به 450 دلار، هر قرارداد اختیار فروش مذکور حداقل 4000 دلار در بازار ارزش پیدا خواهند کرد. زیرا هر کدام از آنها به دارنده اجازه خواهند داد 100 سهم گوگل را از بازار 450 دلار خریداری و به قیمت تعیین شده 490 دلار بفروشد. 4000 = 100×(450-490)
بنابراین این 10 قرارداد کلا در بازار در قیمت 40000 دلار قابل فروش هستند و با توجه به قیمت خرید آنها بازگشت سرمایه‌ای در حد 100‌درصد ایجاد خواهند کرد.
نمونه‌های یاد شده، دو مثال ساده از قابلیت اختیار معامله در کنترل ریسک سرمایه‌گذاری و همچنین ابزاری برای سودآوری در بازار سهام هستند. اما همان طور که در ابتدا اشاره شد، اوراق اختیار معامله، کارکردهای فراوان و متنوع دیگری نیز در بازارهای ارز، کالا و قرارداد آتی دارند که دو نمونه مشخص از آنها در ایران، بیمه نمودن شرکت‌های تامین تجهیزات از خارج از ایران یا دریافت کنندگان وام‌های ارزی در برابر نوسانات نرخ ارز می‌باشد.
کارکردهای متنوع اختیار معامله به منظور کنترل ریسک سرمایه‌گذاری یا کسب درآمد به عناوین یاد شده ختم نمی‌شوند و پرداختن به آنها در حالت‌های مختلف بازار (صعودی، نزولی، مستقیم یا پرنوسان) که به اصطلاح استرات‍ژی‌های معاملات اختیار معامله نام دارند،‌‌ به فرصت‌های جداگانه‌ای نیاز دارد.
yousefizad@farafinancial.com