روش های کنترل خطر

برنامه ی كنترل خطرات :

برای كنترل خطرات مراحل ذكر شده زیر باید به ترتیب اجرا شوند و چنانچه مورد اول قابلیت كنترل یا اجرا نداشت در مورد مرحله بعدی چاره اندیشی می گردد :

    * از بین بردن یا حذف خطر ( Hazard Elimination ) :


برای كنترل هر خطر ابتدا باید تلاش شود تا به طریقی خطر از بین برده شود یا حذف گردد . این كار با تغییر تكنولوژی و فرایند یا تعویض و جایگزینی مواد عملی می گردد . در تغییرات باید دقت نمود ریسك خطرات جدید احتمالی از ریسك خطرات قبلی به مراتب پائین تر و قابل قبول تر باشند .

    * محدود سازی خطر ( Hazard Limitation ) :

اگر امكان حذف خطر وجود نداشته باشد باید سعی نمود به نوعی خطر محدود گردد . محدود سازی می تواند از نظر مكانی و یا از نظر زمانی یا از نظر افراد در معرض مد نظر قرار گیرد . برای نمونه ممنوع ساختن ورود افراد متفرقه به داخل موتورخانه آسانسور یا اجرای عملیات تعمیرات در شیفت صبح ( محدود سازی زمانی )

    * استفاده از طرح ها و دستگاههای ایمنی ( Use of safety devices ):

انواع متعددی دارند كه چند مورد برای نمونه ارائه می شود :

1-3. دستگاههائی كه به خاطر سیستم ، از بین می روند و خود را فدا می كنند ( Fail-Safe Devices ) :

این دستگاهها به هنگام خطر از كار می افتند یا به عبارت دقیق تر متوقف می شوند و سیستم را در حالت ایمن نگه می دارند . به عنوان مثال فیوزهای برق .

2-3. قفل های ایمنی ( Safety Locks ) :

قفل های ایمنی خود به سه گروه تقسیم می شوند :

· قفل های درونی ( Lock-ins ) : قفل هائی كه خطر را در داخل به صورت محبوس نگه می دارند و اجازه نمی دهند كه در معرض باشند . قفل پست ها و تابلوهای برق .

· قفل های بیرونی ( Lock-outs ) : قفل هائی كه خطر بیرون نگه داشته شده و اجازه ی ورود نمی دهند . بستن درها و پنجره ها برای ورود آلودگی یا گازهای محرك به داخل محل اجتماع .

· قفل های اینترلاك ( Inter-Locks ) : قفل هائی كه بطور خودكار و با بروز یك خطر جریان بالادستی یا كار سیستم را در بالادست متوقف می سازند . مثلاً در دیگهای بخار با كم شدن جریان آب ورودی به دیگ كه خطر انفجار دارد بطور خودكار شیر فلكه ی گاز ورودی به مشعل را می بندد و از بالا رفتن بیش از حد دما در داخل دیگ خودداری می كند .

3-3. دستگاههای تن به ضرر كم دادن ( Minor Loss Acceptance ) :

این دستگاهها باعث می شوند كه با وارد شدن یك ضرر و زیان های بزرگتر جلوگیری شود . مثلاً صفحاتی به نام Rupture Disk كه در مخازن یا ظروف تحت فشار نصب می شوند و به محض بالا رفتن فشار داخل مخزن از حد مجاز تركیده و فشار را در مسیر خاصی آزاد می سازند و بدین ترتیب از انفجار مخزن تحت فشار جلوگیری می نمایند

4-3. مانیتورها ( Monitors ) :

با این كه بسیاری از مانیتورها برای نشان دادن وضعیت های فرایند نصب می شوند و در جهت بهبود كیفی كار و محصول آگاهی های لازم به اپراتور می دهند ولی تعداد زیادی از آنها هم شرائط و موقعیت های پیش آمده ی خطرناك را نشان می دهند تا با اقدامات لازم از بروز حادثه ممانعت گردد .

5-3. دستگاههای هشداردهنده ( Warning Devices ) :

برخی مواقع به دلایلی نظیر فراموش كاری ، خواب آلودگی احتمال مواجه شدن با خطرات وجود دارد . مثلاً در صنایع شیمیائی به محض بالا رفتن مقدار گازهای خطرناك در داخل دستگاهها یا در محیط كار هشدار دهنده های صوتی عمل كرده توجه انسان را جلب می نمایند .

سه مرحله بالا در برنامه كنترل خطر مخصوص جلوگیری از تبدیل شدن خطر به حادثه بودد و اصطلاحاً اعمال كنترلی قبل از وقوع ( Pre-Event ) نامیده می شوند . حال سه مرحله دیگر از برنامه كنترلی خطر تشریح می شوند كه به منظور كاهش پیامدهای تبدیل شدن خطر به حادثه می باشند و اصطلاحاً به نام اعمال كنترلی بعد از وقوع ( Post-Event ) خوانده می شوند .

    * استفاده از طرح های فرار و بقاء ( Escape & Survival ) :

طرح های فرار و بقاء به آن منظور طراحی ساخته و اجرا می شوند كه انسان بتواند به محض وقوع حادثه خود و دارائی های خود نظیر مواد تجهیزات را ازمهلكه دور كند . بهترین مثال ، تعیین راههای خروج اضطراری در مواقع آتش سوزی است .

    * سیستم ها و دستگاههای امداد ( Rescue ) :

سیستم ها و دستگاههائی هستند كه به منظور امدادرسانی به شخص گیرافتاده در حادثه و بعضاً به منظور نجات مواد و دستگاهها طراحی و نصب می شوند . مثلاً امروزه سقف اتومبیل ها را به صورت یكپارچه با روزنه ای در قسمت بالای سر راننده طراحی می كنند . این روزنه ابعادی در حدود 65 سانتی متر بوده و تقریباً مربع است . هنگام وقوع حادثه خارج كردن راننده از این محل بسیار ساده تر است .

    * جداسازی ( Isolation ) :

آخرین مرحله در برنامه ی كنترل خطرات ، جداسازی می باشد . این مرحله مخصوصاً در مورد آن دسته از خطراتی كه با توجه به قوانین و مقررات ، اصلاً خطر تلقی نمی شوند مانند وجود برخی مواد آلاینده شیمیائی بسیار مفید و كاربردی است . جداسازی یعنی جداكردن فیزیكی با ایجاد مانع بین فرد و خطر یا بین دستگاه و خطر كه از قرار گرفتن فرد یا دستگاه در معرض خطر جلوگیری نماید . در انبار مواد شیمیائی جدا سازی مواد ناسازگار یا مواد قابل اشتعال از سایر مواد روش جداسازی است .

وسایل حفاظت فردی یكی از مهمترین سیستمهای جداسازی فرد از آلودگی یا خطر محسوب می شود .

خطر توالی :

به ترتیب منظم و پشت سر هم فعالیتها توالی گفته می شود . برای نمونه در یك ماشین صنعتی ابتدا باید قطعه كار بر روی ماشین قرار داده شود سپس فرمان های 1-2-3 صادر گردد . و چنانچه طراحی ماشین به گونه ای باشد كه امكان صادر كردن فرمان های 2 – 3 قبل از فرمان 1 وجود داشته باشد در این ماشین خطر توالی وجود دارد و ماشین از سطح ایمنی مناسبی برخوردار نیست .



خطر پاشش :

انتقال مایعات یا جامدات شیمیائی در اغلب صنایع توسط پمپ ها و لوله ها و مخازن انجام می شود . خطر پاشش زمانی اتفاق می افتد كه جدار مخازن دچار پوسیدگی شده باشد یا لوله ها و فلنچ ها به طور قابل اطمینانی محكم نشده باشند و تحمل فشار مایع را نداشته باشند . یا هنگام تعمیر و تعویض لوله ها مایعات داخل آنها به بیرون فوران كند و زمینه بروز حادثه را فراهم نماید .



كنترل ها :

در هر نوع فعالیتی زمینه بروز خطر وجود دارد و البته باید قبل از روبرو شد با خطر علاوه بر شناسائی آن برای مهار و كنترل آن چاره جوئی كرد . روش های متعددی برای كنترل و اقدامات پیشگیرانه خطرات در صنعت وجود دارد كه در زیر بهً برخی از آنها اشاره می شود :

· كنترل توسط بازرسی : این كار توسط بازرسی منظم یا اتفاقی از سایت انجام می شود . كار بازرسی می تواند توسط تیم كاری یا بازرسان خارج سازمان انجام شود .

· كنترل توسط چك لیست : چك لیست ها اگر به درستی و دقیق تهیه شوند می توانند برای كنترل ها ابزار مناسبی باشند . احتمال فراموش شدن موارد كنترلی ، با چك لیست تقریباً حذف می شود .

· كنترل توسط گیج ها ( gauge ) : تشخیص فشار ، دما از جمله مهمترین مواردی است كه در لوله ها و مخازن تحت فشار برای كشف خطر قبل از بروز آن كمك می كند . نكته مهم در این گونه ابزار ها اطمینان از كالیبراسیون آنهاست .

· كنترل فرایندی : در فرایند های مختلف صنعتی همیشه كشف خطر به سادگی امكان پذیر نیست و خطر بوضوح دیده نمی شود . هر چه فرایند صنعتی پیچیده تر باشد كشف خطرات مشكل تر است . برای كنترل فرایندی از روش هائی مانند HAZOP- FMEA PHA- و... استفاده می شود . برای مثال در روش HAZOP استفاده از كلمات كلیدی برای تعیین نقاط مشخص فرایند به منظور تعیین مخاطرات معمول است این روش توسط یك تیم كاری ورزیده باید انجام شود .