احساس مسئولیت درونی

هر گاه نظری بر انسانیت در فرازهای مختلف تاریخش بیفکنیم ، همه جا انسان را در زندگی اجتماعی تابع نظام و تشکیلات خاصی می نگریم . ملاحظه می کنیم انسان پیوسته در تقسیم حقوق و وظائف از روش معینی پیروی می کرده است . استقرار زندگی انسان در هر زمانی بستگی به میزان ضمانت اجرای مقررات اجتماعی اش دارد ، چنانکه رسیدن به هدفهای کلی مورد انتظار از تشکیلاتی ، نیز مربوط به ضمانت اجراء آنها است .

این یک حقیقتی است که نسبت به گذشته و آینده جاری است و در تمام تاریخ طولانی بشریت هیچگاه از آن تخلفی دیده نشده است .

مجازات ها و قوانین کیفری مربوط به ضمانت اجراء گاهی از طرف مردم وضع می شود به این کیفیت ، که گروهی از مردم بنمایندگی دیگران دور هم

صفحه 140

جمع شده قوانینی برای تخلف ها به منظور تادیب و تنبیه افراد مختلف وضع می کنند و گاهی ضمانت اجراء از درون انسان است انسانی که در مقابل تعهدهای اجتماعی اش احساس مسئولیت می کند و خود را ملزم به انجام وظائف و رعایت حقوق اجتماعی می داند .

با اینکه ضمانت اجراهائی که وسیله قوانین وضعی صورت می گیرد نقش بسیار مؤثری برای تسلط بر اعمال و رفتار انسان ها دارد ، لیکن در بسیاری از اوقات اگر در کنار آنها مسئولیتی از درون احساس نگردد ، نه تنهائی قادر به اداره جامعه نخواهد بود ، زیرا آن گونه مراقبتی که وسیله مجازات های وضعی صورت می گیرد هر چند دقیق و گسترده باشد معمولا نمی تواند شامل همه تخلفها باشد و نمی تواند همه وقایع را فرا گیرد .

احساس مسئولیت درونی برای اینکه بتواند یک واقعیت عملی فعال و سازنده ای در زندگی انسان باشد ، احتیاج به مراقبتی از باطن وجود انسان دارد ، ایمان به یک قدرت مراقبتی که هیچ چیز را چه کوچک و چه بزرگ ، از یاد نبرد حتی از یک اتم چه در زمین و چه در آسمان ، غافل نباشد ، و نیز احتیاج به تمرین عملی دارد ، تا از میان تمرین های مستمر این احساس رشد کرده تاثیر چنین مراقبتی در انسان گسترش یابد .

تحقق مراقبتی به این گستردگی که در همه آسمان و زمین هیچ چیز از پوشش آگاهی و علم او حتی یک اتم خارج نشود ، در زندگی انسان ، فقط می تواند در نتیجه ارتباط با مطلق صورت گیرد یعنی فقط این خداوند حق و عالم و قادر است که به همه چیز آگاهی دارد و نتیجه ارتباط با او خود بخود روی انسان چنین مراقبتی احساس میشود و همین امر احساس مسئولیت درونی را در انسان فراهم می سازد .

فقط تمرین عملی است که می تواند این احساس مسئولیت درونی را رشد دهد و راه این تمرین ، عبادات عملی اسلامی است ، زیرا پرستش یک وظیفه درونی غیبی است و به هیچ وجه از محیط خارج قابل کنترل نیست

صفحه 141

هر گونه اجراءات خارجی برای پیاده کردن صحیح عبادات نمی تواند کافی باشد ، زیرا این اعمال بر بنیاد حسن نیت و رابطه قلبی با خدا استوار است و چنین رابطه ای را با قوانین و مقررات وضعی نمیتوان از خارج کنترل کرد .

هیچگونه قوانین اجرائی نمیتواند تضمین کننده اجرای آنها در خارج باشد تنها مراقبتی که در این زمینه قابل اجرا است ، مراقبت از ناحیه ارتباط با مطلق و از طریق ماوراء ماده است ، از ناحیه خداوندی که هیچ چیز را پوشش آگاهی او خارج نیست ، تنها تضمین ممکن برای تحقق ارتباط در این زمینه ، احساس مسئولیت درونی است یعنی کسی که به عبادت می پردازد وظیفه ای انجام می دهد که با هر وظیفه واجب دیگر یا هر خدمت اجتماعی دیگر فرق دارد مثلا وقتی وامی را که شخص گرفته ادا می کند ، قرار داد معامله ای را که بسته به شرائطش وفا می کند ، مالی را که از کسی عاریت گرفته ، مسترد می دارد ، در همه این موارد به وظیفه ای که جامعه می تواند کنترل کند و مراقبت آن در صلاحیت جامعه است ، دست زده و بدین وسیله ممکن است خیال کنیم عکس العمل اجتماعی تخلف از انجام وظیفه ، شخص را به وظیفه شناسی واداشته است .

ولی وظیفه انجام عبادتی غیبی که هیچکس عکس و العمل روانی اش را جز خدای سبحان نمی داند ، تنها در نتیجه احساس مسئولیت درونی حاصل می شود و بس . و بر اثر تکرار عبادات این احساس مسئولیت تا جائی رشد پیدا می کند که برای انسان در همه کارهایش عادت می شود . بر اثر این احساس مسئولیت حسن نیت بوجود می آید . دیگر انسان در پرداخت حقوق مشروع دیگران ، از ترس عکس العمل خارجی کار نمی کند ، بلکه حسن نیت وقتی پدید آمد هر عملی روی احساس مسئولیت ، درست انجام می شود ، زیرا ترس از عکس العمل خارجی اگر به تنهائی می توانست حسن نیت بوجود آورد ، شخص می توانست در بسیاری از حالاتی که کسی تخلفش را نمی فهمید یا می توانست برای تخلفش تفسیر ساختگی بتراشد یا ی توانست خودش را از عکس العمل

صفحه 142

اجتماعی آن بصورتی حفظ کند ، در این موارد شانه از زیر بار وظائفش خالی می کرد ، زیرا در این حالات هیچ گونه تضمینی برای جلوگیری از تخلف افراد غیر از احساس مسئولیت درونی آنها ، وجود ندارد .

می بینیم در عبادات مستحب غالبا ترجیح بانجام پنهانی و غیر - علنی عبادت است . برخی عبادات اصولا طبعشان سری و پنهانی است مانند روزه ، یعنی خویشتن داری از ارتکاب اعمالی که هیچگونه کنترل خارجی ندارد . بسیاری از عبادات دارای یک جو پنهانی و دور از زمینه های عمومی است مانندنماز شب که وقت انجامش بعد از نیمه شب است . اینها همه به خاطر عمق بخشیدن به جنبه ماورای مادی عبادت ، و ارتباط هر چه بیشتر آن با احساس مسئولیت درونی است .

بدین گونه احساس مسئولیت انسان ، از میان پی گیری انجام عبادات ، نفوذ بیشتری پیدا می کند و انسان بر انجام کارها بر اساس این مسئولیت انس می گیرد و یکنوع تضمین قوی برای تعهد فرد شایسته نسبت به ادای وظائف و حقوقی که بر عهده دارد ، به وجود می آورد .